Zebercet

KÜRESEL EKONOMİNİN SON KALESİ : YENİDEN PROLETERLEŞTİRME

2011-02-15T08:40:00.002Z

Biz devrimcilerin şiarları meşhurdur;

- Devrim havasının kokusu sokaklarda…

- Nesnel şartlar olgunlaşmaya başladı…

- Küresel ekonomi içinden çıkılmaz son büyük krizine girdi…

Ben 15 senedir bu sözleri binlerce kez duydum, benden önceki kuşakların da örneğin Şefik Hüsnü’lerin yada Mustafa Suphi’lerin de aynı sözleri onlarca kez duyduğuna eminim. Bu durumda biz devrimcilerin öngörü yeteneklerini mi eleştirmek gerekir yoksa küresel ekonominin ve onun bölgesel ve yerel taşeronlarının olağan dışı bir eforla krizi depolitize edip toplumsal tepkiler bastırma yöntemleri mi tebrik etmek gerekir; bu soruyu başka bir yazının konusu olarak belirleyerek küresel ekonominin son kalesini, yani yeniden proleterleştirme projesini ve sürdürülebilir salaklık ekonomik modelini incelemekte fayda görüyorum.

Küresel ekonomik krizlerin bazı ortak özelliklerini incelemekte fayda görüyorum;

· 1929 Bunalımı : Dünya genelinde toplam üretim % 42 azaldı, genel ticaret ise % 65 oranında küçüldü, 50 milyon kişi işsiz kaldı. Sonuç; II. Dünya Savaşı; Keyneysen ekonomik model ve Fordist üretim bandı modeli. (Willard W. Cochrane. Farm Prices, Myth and Reality 1958. p. 15; League of Nations, World Economic Survey 1932-33 p. 4 )

· 1973 Bunalımı : Petrol fiyatlarının inanılmaz yükselişi sonunda dünya müthiş bir krize girer. Krizin sebebi Mısır’da Enver Sedat ve İran Şahının OPEC ile fiyatları sürekli yuları çekmesi ve halkının refahını istemesidir.

Petrolün fiyatı tabii ki artacak, hem de nasıl! Siz (Batılı ülkeler) bize sattığınız buğdayın fiyatını %300 artırdınız, aynı durum şeker ve çimentoda da geçerli. Bizim ham petrolümüzü alıyor, onu rafine ettikten sonra tekrar bize 100 katı fiyata satıyorsunuz. Bundan sonra adil olan bize petrol için daha fazla ödeme yapmanızdır. Diyelim ki on kat daha.

Musaddık

Küresel ekonomi bu artışı karşılayamayacak ve sonuç olarak önce Sedat bir suikasta kurban gidecek sonrasında ise İran Şahı 1979’da darbe ile devrilecektir. O yıllarda Şili başta olmak üzere tüm Latin Amerika ülkeleri ve Türkiye gibi prematüre doğmuş ve dışabağımlı bir ekonomiye sahip ülkelerde solun yükselişlerinin de benzer darbelerle ezilmesi küresel ekonominin küresel krizleri nasıl atlattığının küçük ama önemli örnekleridir. Bu noktada Chicago Boys hocası Milton Friedman’ın yeryüzüne saldığı “ bizim çocukların” da etkisini unutmamak gerekir. ^{[ 1 ]} Benzer Küresel ekonomi 70’lerde yaşadığı krizin sorumlularını soru işaretleri ile dolu suikastlerle ya da aleni askeri darbelerle devre dışı bırakmasına rağmen ekonominin aldığı derin yarayı onarmak kısaca ve özetle liberal ekonomik model dediğimiz modele geçişle mümkün olmuştur. Demir leydinin ^{[ 2 ]} yumruğu ile sosyal devlet dünyanın her tarafında kendini özelleştirme ile küresel ekonominin dişleri arasında bulmuş, tüm dünyada özellikle 1989 sürecinden sonra liberal ekonomi mutlak doğru ekonomik model halini almıştır.

Ancak küresel ekonomi sürekli yaşamak zorunda olduğu ve üretim ilişki ve modellerinden kaynaklanan derin krizlerini bir türlü aşamamaktadır, Körfez Savaşları da buradan gelen sömürge petrolü de dertlere derman olmaz. Küresel ekonomi ulus devletin sınırlarının tamamen ortadan kalkmasını ve tüm piyasaların kendi emrine açılmasını istemektedir. Küresel ekonomik baronların emrindeki medya ve hükümet baronları tüm dünyada ulusa devletlerin gereksizliğiniz, ulusçuluğun kötülüklerini anlatmaya başlarlar bizlere. Ülkemizdeki ulusalcı=Ergenekoncu denkleminin parametre ve kelime tercihleri de bu ekonomik sorunla alakalıdır aslında.

Sonunda ve nihayetinde küresel ekonominin önünde ne ulus devletler kalır ne de ulus devletin ticaret mahkemeleri. Küresel ekonomi tahkim kurulları ile kendi adaletini sağlar ve yönetir, artık mutlak hakim sadece paradır.

Bu noktadan sonra kısa geçmiş zaman içinde küresel ekonominin gene insanlığa mutlak refah sağlamadığı, küresel sermaye aktörlerinin egolarının bir türlü tatmin edilemediğine hepimiz şahit olduk, küresel sermaye için yeni bir çıkış yolu lazımdı; Yeniden Proleterleştirme.

Yeniden Proleterleştirme teorisini ilk olarak ortaya attığımda tarihler 1999 senesini gösteriyordu ve Kemal Derviş bizim için ülkemizi yurtdışında başarı ile temsil eden altın bir çocuktan ibaretti. Dünyanın vahşi kapitalist baronları yepyeni bir proje ile cebimizdeki paralara göz koymakla kalmayıp bu kez geleceğimize de ipotek koyma peşindelerdi. Mekanizma çok basit ve akılcıydı ;

1. Küresel çapta yaşanan üretim azalmasının suni olarak yükseltilmesi için küresel patronlar ya çalışan ücretlerine ciddi oranda zam yapacaklar ve satın alma gücünü arttıracaklardı ya da tüketicinin eline sanal para vererek tüketiciyi uzun vadede borçlandırarak verdikleri sanal parayı reel paraya çevirerek üretimin çarkını döndüreceklerdi. Tahmin etiğiniz üzere sanal para dediğimiz şey kredi ve kredi kartlarıdır ve gene tahmin ettiğiniz üzere küresel patronlar ikinci yolu seçtiler.

2. Dünya çapında geliri ne olursa olsun her cebe bir kredi kartı sokuldu ( ülkemizde tam 44.500.000 adet vatandaşta çeşitli limitlerde kredi kartı bulunuyor ). Sanal para ve sürekli özel gün ve kampanyalarla pompalanan tüketim çılgınlığı reel ekonomi çarkını döndürmeye çalışıyor.

3. Çalışanları uzun vadede yüksek oranlarda ev – araba borcu ile sisteme bağlayan küresel patronlar, uzun vade borçları olan çalışanların elinden tüm sosyal ve sendikal hakları alarak; sosyal ve sendikal giderlerini düşürdüler.

4. Uzun vadede borcu olan çalışanlar yapılmayan zamlara karşı sessiz, olmayan sendikal haklarına karşı da tepkisizleştirildiler.

Sonuç olarak küresel ekonomi yeniden mülksüzleştirme ( proleterleştirme ) adını verdiğimiz bu yöntemle şunları kazandı ;

1. Sendikal haklarını dahi talep etmekten korkan bir çalışan sınıf,

2. Uzun vadede borçlanmış bir dünya

3. Borcunu ödeyemeyenlerden ve işinden ayrılmış bir ucuz işgücü ordusu,

4. Dolayısı ile işgücü maliyetlerinin düşüklüğünden kaynaklanan yüksek kar marjı

5. Çılgın bir tüketim talebi karşısında yüksek bir üretim arzı ve karlılık.

Bu düzen uzun vadeli borçların ödenememesi, yüksek işsizlik oranı,tüketim talebinin zamanla azalması gibi sonuçları 10-15 sene içinde gösterecek ve toplumsal hareketlere meydan verecektir. Belki o zaman gerçekten de sokaklar devrim kokabilir.

Sevgi ve saygılarımla,

[ 1 ] http://www.wsws.org/articles/2006/nov2006/frie-n21.shtml

[ 2 ] Demir leydinin seçim stratejisi ; Falkland Savaşı ve kapitalizmin şok doktrini yöntemleri için : http://www.toplumsalbilinc.org/forum/index.php?topic=11300.0

Hz. Muhammed'in Ölüm Nedeni

2009-02-27T16:33:00.000Z

Bazı hadislerden anladığımız kadarı ile sık sık baygınlık geçirdiğini
öğrenebiliyoruz [ aşağıda birkaç örnek var ], bu durumda ölümün ani bir kalp
krizi yada yüksek tansiyon neticesi olmadığını söyeleyebiliriz. Hasta
olduğunu kendisi de bildiğinden sıklıkla ölümü ile ilgili öngörü ve
tavsiyelerde bulunduğunu da biliyoruz. Bu durumda bana en yakın olasılık
olarak sara yada beyinde yerleşmiş bir tümör vakası görünüyor. Bunu kabül
edersek eğer varolması muhtemel rahatsızlığın yaşamın "bazı evrelerinde"
şizofrenliğe ve "sanrı görmeye" neden olabileceği kuvvetle muhtemel. Eh buda
Hira mağarası ve sonrası süreci biraz açıklıyor.

İlgili hadisler :

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ

|Hz. Fâtma'nın fazîleti;Hz. Peygamber'in hastalığı|HAZRET-İ FÂTIMA'YA
VEFÂTINI SÖYLEMESİ VE ONUN DA AĞLAMASI|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Şöyle dediği
rivâyet olunmuştur: Nebî salla'llahu aleyhi ve sellem sebeb-i vefâtı olan
hastalığı sırasında Fâtıma radiya'llahu anhâ'yı yanına çağırdı. Ve ona gizli
bir şey söyledi Fâtıma ağladı. Sonra bir daha çağırıp gizli bir şey söyledi.
Bu def'a da Fâtıma güldü. Biz bu ağlamanın ve gülmenin sebebini sorduk.
Fâtıma: Nebî salla'llahu aleyhi ve sellem bana sebeb-i vefâtı olan bu
hastalık netîcesinde Hak cânibine alınacağını söyledi. Bunun üzerine
ağladım. Sonra ben, hânedânının kendisine ilk ulaşanı (ve Cennetlik
kadınların ulusu) olacağımı söyledi. Buna da güldüm, dedi.|1661

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı|RESÛL-İ EKREM'İN DÜNYÂ Nİ'METİYLE ÂHİRET SAÂADETİ
ARASINDA ALLÂHU TEÂLÂ TARAFINDAN MUHAYYER BIRAKILMASINA DÂİR
RİV3AYET|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Şöyle dediği rivâyet olunmuştur: Ben
Resûlullah'ın: "Hiçbir Peygamber dünyâ (ni'meti) ile âhiret (saâdeti)
arasında muhayyer kılınmadıkça vefât etmez" dediğini çok işitirdim. Nebî
salla'llahu aleyhi ve sellem'in de sebeb-i mevti olan hastalığında boğazı
kısılıp sesi değişerek ihtizâr hâlî geldiğinde: ... âyetini sonuna kadar
okuduğunu işitmiştim. Artık anladım ki Resûlullah da bu iki dilek arasında
muhayyer bırakılıyor (da o, âhireti ihtiyâr ediyor).|1662

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı|RESÛL-İ EKREM'İN DÜNYÂ Nİ'METİYLE ÂHİRET SAÂADETİ
ARASINDA ALLÂHU TEÂLÂ TARAFINDAN MUHAYYER BIRAKILMASINA DÂİR
RİV3AYET|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Şöyle dediği rivâyet olunmuştur: Resûlullah
salla'llahu aleyhi ve sellem sıhhatte iken birçok defalar: "Hiçbir
Peygamberin rûhu Cennet'teki durağını görmedikçe kabzolunmaz. Sonra
(durağına gitmek) arzusuna bırakılır, yâhud muhayyer kılınır" buyurmuştu.
Vaktâki hastalanıp rûhu kabzolunmak zamânı gelince (mübârek) başı benim
dizimde bulunduğu bir sırada üzerine bir baygınlık geldi. Sonra ayılınca
gözü açılıp evin tavanına doğru dikildi. Sonra: Allah'ım, beni Refîk-ı A'lâ
zümersine kat! diye duâ buyurdu. Bunun üzerine ben: Artık Resûlullah şimdi
bizi ihtiyâr etmiyor, dedim. Ve bildim ki Resûlullah'ın bu temennîsi,
sıhhatli zamânında vaktiyle bize söylediği bir haber (in kendisinde
tecellîsi) dir.|1663

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı|RESÛL-İ EKREM'İN HASTALIĞINDA REFÎK-İ A'LÂ'YA İLTİHAK
DUÂSI|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Gelen rivâyet göre Resûlullah salla'llahu aleyhi
ve sellem her zaman hastalandığında Muvvize sûrelerini okuyup kendi (elleri)
ne üflemek (ve ondan ifâkat için) eliyle vücûdunu sıvamak i'tiyâtında idi.
Sebeb-i vefâtı olan hastalığa tutulunca Resûlullah'ın nefes ettiği Muavvize
sûreleriyle ben de kendisine nefes etmeğe (ve hastalıktan ifâkat niyetiyle
mübârek) eline üfleyip kendi eliyhe vücûdun meshetmeğe başladım.|1664

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Refîk-i
A'lâ|RESÛL-İ EKREM'İN HASTALIĞINDA REFÎK-İ A'LÂ'YA İLTİHAK
DUÂSI|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Şöyle dediği rivâyet olunmuştur: Nebî salla'llahu
aleyhi ve sellem vefât etmezden önce bana arkasnı dayamış bir vaziyette iken
kendisine kulak verdim: Allah'ım günahlarımı bağışla bana merhamet et ve
beni Refîk-ı A'lâ'ya iriştir, diye duâ ettiğini işittim.|1665

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in vefâtı|PEYGAMBER EFENDİMİZ'İN HAZRET-İ ÂİŞE'NİN SÎNESİNDE
VEFÂTI|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Rivâyete göre şöyle demiştir: Nebî salla'llahu
aleyhi ve sellem'in (mübârek) başı benim çenemle göğsüm arasında olduğu
halde vefât etti. Bu cihetle ben, Resûlullah salla'llahu aleyhi ve
sellem'den sonra hiçbir kimsenin ölümünün şiddetinden asla korkmam.|1666

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı;Hz. Peygamber'in vefâtı;Hilâfet|HAZRET-İ ABBÂS'IN
HAZRET-İ ALÎ'YE HİLÂFET TEKLÎFİ;HAZRET-İ ALÎ'NİN HİLÂFET TEKLÎFİNİ
REDDİ|Abdullâh b. Abbâs|Şöyle rivâyet olunmuştur: Alî İbn-i Ebî Tâlib
radiya'llahu anh Resûlullah salla'llahu aleyhi ve sellem'in vefâtı
hastalığında yanında çıkmıştı. Nâs: - Yâ Ebe'l-Hasen! Resûlullah (bu gece)
nasıl sabahladı? diye sordular. Alî: - Allah'a hamdolsun hastalıktan ifâkat
bularak sabahladı. diye cevâb verdi. Alî'nin bu cevâbı üzerine onun elini
(babam) Abbâs radiya'llahu anh tutarak Alî'ye: - Vallahi üç gün sonra
başkasına kul, köle olacaksın! Çünkü ben kesin olarak sanırım ki, Resûlullah
bu hastalığından yakında ölecektir. Ben Abdü'l-Muttalib oğullarının ölüm
sırasında yüzlerini (n ne şekil aldıklarını tecrübemle) bilirim. Şimdi sen
biz (Hâşimîler) nâmına Resûlullah'a git, bu (hilâfet), iş (i) kimde
bulunacağını Resûlullah'a sor! Hılâfet bize âid ise bunu (Resûlullah'ın
sağlığında) bilelim. Bizden başkasına âid ise bunu da öğrenelim, ve bizi ona
vasiyyet etsin, dedi. (Alî: - Bu işi bizden başka uman bulunur mu? dersin,
diye sordu. - Vallahi bulunur sanırım, dedi.) Bunun üzerine Alî: - Vallahi
bu işi biz Resûlullah'a sorar, o da bizi bundan men'ederse (iyi bil ki)
Resûlullah (ın vefâtın) dan sonra halk (bununla istidlâl ederek) hılâfeti
bize vermezler. Bu cihetle ben Resûlullah'a sormam (ve hilâfet istemem) diye
yemîn etti. (Resûlullah'ın vefâtı üzerine Abbâs) Alî'ye: Elini uzat, bîat
edeyim. (Beni görerek) halk da bîat edecektir, dediyse de Alî bu teklîfi de
kabûl etmedi.|1667

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in vefâtı;Misvak kullanmak;Ölüm hali;Refîk-i A'lâ|RESÛL-İ EKREM'İN
SON SÖZÜ -HAZRET-İ MUHAMMED'İN "ALLÂH'IM! BENİ REFÎK-İ A'LÂ CÂMİASINDA KIL!"
DUÂSI|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Her zaman şöyle söylediği, rivâyet olunmuştur:
Allah'ın bana ihsân ettiği ni'metlerinden birisi Resûlullah'ın benim odamda,
benim nöbetimde (mübârek başı) benim göğsümün üstü ile gerdanımın arasında
olarak vefât etmesidir. Bir de Allah'ın, onun vefâtı sırasında benim
tükürüğümle onun tükürüğünü bir arada birleştirmesidir (Şöyle ki: kardeşim)
Abdurrahmân elinde bir misvâkle odaya girmişti. Ben de Resûlullah'ı (göğsüme
yan) dayamıştım. Onun misvâke dikkatle baktığını gördüm. Misvâki çok
sevdiğini bildiğim için: Size misvâki alayım mı? diye sordum. Başı ile:
Evet, diye işâret etti. Ben de misvâki yumuşatıp verince ağzında yürütüp
fırçaladı. Bir de Resûlullah'ın yanında sahtiyandan ufak bir su kabı, içinde
su ile berâber dururdu. Ara sıra iki elini bu kaba batırıyor ve ıslanan
elleriyle yüzün sıvayor ve: Lâilâhe illâ'llah! Ölümün ne şiddetleri,
sademeleri var, diyordu. Sonra elini kaldırdı. Tâ rûhu alınıncaya kadar:
Allah'ım beni Refîk-i A'lâ câmiasında kıl, duâsına devâm etti. Ve bu duâ ile
Hatemü'l-Enbiyâ'nın (mu'cizeler ihzâr eden mübârek) eli düştü.|1668

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı;İlâç|RESÛLULLÂH'IN HASTALIĞI HUMMÂ
İDİ|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Şöyle rivâyet olunmuştur: Nebî salla'llahu aleyhi
ve sellem (baygın bir halde) hasta iken (ağzına) ilâç koymuştuk. O da bize:
İlâç vermeyiniz, diye işâret etmeğe başlamıştı. Biz (Resûlullah'ın imtinâı)
hastalar ilaçtan hoşlanmadığı içindir, dedik (ve ilâç vermeğe devâm ettik).
Fakat ayılınca: Ben sizi ilâç vermekten men'etmedim mi? diye itâb etti. Biz
yine: Hasta ilâçtan hoşlanmaz (onun için tekdîr ediyor) dedik. (Yine ilâç
vermeğe devâm etmek istedik). Bunun üzerine Resûlullah: "Ev içinde bulunan
herkes istisnâsız bu ilâçtan alacaktır. İşte ben ona bakıyorum. Yalnız Abbâs
başka. Çünkü o, beni ilâçlamakta sizinle bulunmadı!" buyurdu.|1669

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in hastalığı|HAZRET-İ FÂTIMA'NIN, BABASININ RAHATSIZLIĞINDAN DOĞAN
TEESSÜRÜ VE PEYGAMBERİMİZİN TESELLÎSİ|Enes b. Mâlik|Şöyle dediği rivâyet
olunmuştur: Nebî salla'llahu aleyhi ve sellem (in hastalığı vefâtı günü
zevâle doğru çok ağırlaştı). Ağırlaşınca (sık sık) bayılmağa başladı. Bundan
müteessir olan Hazret-i Fâtıma: Vay babamın ıztırâbına di(ye ağlamağa
başladı). Resûl-i Ekrem Kızım! Bugünden sonra babanın üzerinde hiç ıztırab
kalmıyacaktır di (ye tesellî et)ti.|1670

NEBÎ SALLA'LLAHU ALEYHİ VE SELLEM'İN HASTALIĞI VE VEFATI BAHSİ|Hz.
Peygamber'in yaşı|PEYGAMBERİMİZİN ALTMIŞ ÜÇ YAŞINDA VEFÂTI
RİVÂYETİ|Ümmü'l-mü'minîn Âişe|Resûlullah salla'llahu aleyhi ve sellem'in
atmış üç yaşını tamamlayarak vefât ettiği rivâyet olunmuştur.|1671

Lütfi Kırdar

2009-02-20T11:15:00.000Z

Kerkük doğumlu bir amcamız, mason olduğu rivayet edilir.Gerçi söylentiye
göre büyük binalara adlarını veren kişiler mutlak masondurlar, neyse bu
başka bir tartışma. Mason mevzusuna noktayı koymadan kendisinin İstanbul
valiliği ve belediye başkanlığı yaptığını sonra DP milletvekili olduğunu 27
Mayıs ile birlikte Yassıada'da yargılanmış, hapiste kalp krizi geçirerek
ölmüş cenazesi de olaylı olmuş birisi olduğunu anımsayalım. Ama gene de
konumuz bunlar değil.

Konumuz Ja Ja, Tatar bir kız olan Ja Ja ama Budapeşte' de doğmuş. Yüksek
ihtimalle yahudi kökenli.1930 'lu yıllarda Ja Ja ve ailesi Burhan adlı bir
Türk elçilik görevlisi ile tanışıyor, şartlar o kadar ağırki Budapeşte' de o
yıllarda; bir yanda 1929 dünya ekonomik bunalımının yaşlı kıtaya olumsuz
yansımaları diğer yanda Berlin' de doğmaya başlayan yeni nasyonel faşizm. Ja
Ja ve ailesi Budapeşte' den uzaklaşmak için türlü yollar arıyorlar ve
nihayet küçük ve güzel kızlarını Burhan adlı kendinden 28 yaş büyük aile
dostaları ile Türkiye'ye yollamaya karar veriyorlar. Ja Ja için güzel dedik
ya, tescilli bir güzel kendisi.13 yaşında Macaristan güzeli olmuş, bu bilgi
kenarda kalsın şöyle.Sene 1930 , Türkiye'ye gencecik bir Macar güzeli orta
yaşlı bir elçilik çalışanı ile geliyor ve yerleşiyor, dedikodular yürüyor
tabi hemen ve Burhan amcası körpecik kıza dedikodulara engel olmak için
nikah kıyıyor, yok öyle nikah değil elbet. Hulusi Kentmen nikahı bu, ayrı
yataklarda yatıyorlar, kız baba falan diyor Burhan amcasına. Ja Ja
Türkiye'ye ısınıyor, Türkçe konuşmaya başlıyor balkan şivesiyle. Gün geliyor
belki de hem İstanbul'un hemde kendisinin kaderini değiştirecek biriyle
tanışıyor Ja Ja; Mustafa Kemal Atatürk.

Ja ja ilk görüşte aşık oluyor sarı paşaya, anlattığına göre 6 haftalık bir
flört dönemleri oluyor, vals yapıyorlar. Gene kendi sözleriyle Mustafa
Kemal'i şöyle anlatıyor Ja Ja;

"Mustafa' dan sonra bütün eşlerimde hep onu aradım."

9 kere evlendiğini de hatırlatalım. Ölüm Mustafa Kemal'i Ja Ja ' dan
ayırdığında, Ja Ja Türkiye' den iki aşkına da kalbine gömüp ayrılıyor; Sarı
Paşa ve İstanbul. Eh tabi Burhan amca ile boşanıp gidiyor :)

Ja Ja 1939 yılında Türkiye'yi terk ettikten sonra çok ünlü bir Hollywood
yıldızı oluyor, çoğumuzun bildiği adıyla ; Zsa Zsa Gabor !

Burada bir virgül koyarak Lütfi Kırdar' a geri dönelim. Balkan savaşında Tıp
fakültesini yarıda bırakıp cepheye gidiyor, 1913 yılında mezun olup
doktorluk yapmaya başlıyor. Hastaları arasında Mustafa Kemal' de var.
Kurtuluş savaşı sırasında Kızılay'da yöneticilik yapıyor, cumhuriyet
döneminde İzmir İl Sağlık Müdürlüğü yapıyor ama sarı paşa ile olan ilişkisi
ve görevleri burada bitmiyor tabii. 1938 yılında İstanbul valiliği ve
belediye başkanlığı görevlerini yürütmeye başlıyor. Ayrıca Mustafa Kemal'le
Taksim meydanını gezerken görevine başlamadan birkaç sene evvel Mustafa
Kemal'in kendisine vasiyet gibi sözleri olduğunu duymuşluğumuz var ;

- Bak Lütfi, buralar ( Taksim gezi parkı ve şu andaki Hilton-Lütfi Kırdar
hattını gösteriyor ) İstanbul'un akciğerleri, buralar ağaçlık kalmalı,
buralar sana emanet.

1938 yılı geldiğinde yeni görevine başlayan Lütfi Kırdar o bölgeye önemli
yatırımlar yapıyor. Bugünkü Taksim meydanı, Taksim gezi parkı, spor ve sergi
sarayı ( şimdiki kongre merkezi ) açıkhava tiyatrosu, İnönü stadı ve Atatürk
bulvarı hep onun eseri.

Neyse Zsa Zsa hikayesine geri dönelim, dedik ya 9 kere evlenmiş diye, işte
bu evliliklerinden bir tanesi de oteller zinciri sahibi Conrad Hilton. Zsa
bu evliliği yaptıktan hemen sonra milyarder eşine İstanbul'dan bahsediyor ve
buraya otel yapmayı öneriyor. İstanbul o yıllarda turizm başkenti değil,
metropol hiç değil. Conrad Hilton İstanbul'da uygun arazi bulmak için
araştırma yapmaya geldiğinde otelin ölü yatırım olacağını savunsa da
İstanbul'un kaderini değiştiren kadının cilvelerine kanarak bugün otelin
kurulu olduğu araziyi beğenmek zorunda kalıyor.

İşte tam burada Zsa Gabor, Lütfi Kırdar ve Mustafa Kemal'in hayatları bir
kez daha kesişiyor. Mustafa Kemal'in vasiyet ettiği araziler üstüne eski
flörtü dev gibi bir otel yaptırmak istiyor. Lütfi Kırdar şiddetle karşı
çıkıyor, araziyi vermek istemiyor, orası "ona" emanet ! Artık neler dönüyor
bilemiyoruz ama tahmin edeceğiniz üzere arsa Hilton ailesine veriliyor ve
Lütfi Kırdar görevden alınıyor. 49-50 yılları arasında büyükelçilik yapıyor
sonra siyasete giriyor ve ölümüne neden olan DP milletvekilliğini kabül
ediyor, Yassıadada ölüyor.Hilton oteli uzun yıllar İstanbul'daki en büyük
bina olma özelliğini koruyor, Taksim'in o bölgesi gitgide oteller ve kongre
bölgesi adını alıyor ( ki ben o işten para kazanıyorum ) ve bir liderin
vasiyeti hiçe sayılıyor.

Zsa Garbo ise hep onu aradım dediği aşkının ülkesinde güzel bir anı
bıraktığını sanıyor ama biricik aşkının hala kemikleri sızlıyor Hilton
otelini ve Taksim'in keşmekeşini yukardan gördükçe.

Özbekler Tekkesi Üzerine

2009-02-20T11:13:00.000Z

Nereden çıktı demeyin, hep aynı konuların arkasında yada içinde aynı
kişiler çıkıyor karşımıza, dünya ne kadar küçük.

Büyük Türk müzik adamı Ahmet Ertegün'ün gücünün nereden geldiğini henüz
bilmiyoruz ama (!) rahmetli babasının mezarından çıkarılıp Misouri
zırhlısı ile İstanbula'a getirildiğini ( 1972 ), 1989'da Ertegün'ün
ölen abisinin özbekler tekkesine küllerinin bırakıldığını da biliyoruz.
Son olarak Ahmet Ertegün'de buraya gömülünce artık bu ailenin
Üsküdar'da Bülbülderesi'nin hemen hemen tam karşısında ( halide edip
adıvar lisesi yakınında, ki halide edip anılarında bu tekkeden bahseder
) bu tekkeye duyduğu saygı ve sahiplenmenin nedenini merak etmeye
başlayabiliriz.

Dediğim gibi tekke Halide Edip Adıvar lisesi yanında ve istiklal savaşı
sırasında resmen bir direniş karargahı olarak kullanılmış ve anadoluya
oldukça fazla silah kaçırılmış ( bu kısma sonunda yeniden geleceğiz
soner yalçın cümleleri ile ) ismet paşa, mehmet akif, halide edip ve
eşi anadoluya geçmek için burada kalmış ve saklanmış. Tekkkenin 58 yıl
boyunca şeyhliğini yapan İbrahim Ethem efendi Ahmet Ertegün'ün dedesi
İbrahim ethem'in torunu oluyor :) Ne tesadüf. Yok bence değil, çünkü
Ertegün'ün babası hani şu Misouri ile gelen, Mustafa Kemal'in Lozan
danışmanlarından oluyor, hukuk danışmanı.

O zaman ben size tesadüfü şöyle anlatayım, mesela bir İngiliz olsa adı
" John Godolphin Bennett" olsa , bu adam 1910'ların başında İstanbul'da
tasavvuf öğrenmek için özbekler tekkesine takılmaya başlasa ( o dönemki
tekke şeyhi bazı gizli bilgileri ingilizlere satarmış ) , sonra aynı
ingiliz Mustafa Kemal'in samsuna gidiş belgesinin altındaki imzanın
sahibi olsa, yok artık ali sami derdiniz dimi, demeyin çünkü gerçek bu.
Ha yıllar sonra Bennett genç türkiye cumhuriyetini ziyaret ettiğinde
gene tekkeyi ziyaret etmeyi unutmuyor, vefakar ingiliz.

Ahmet Ertegün'ün babası münir efendinin abisi "ata efendi" ise tasdikli
bir illumunati üyesi ve 33. dereceden mason oluyor :)

Genç cumhuriyetin tekke ve zaviyeleri kapatmasından sonra tekke
kapatıldı dememi bekliyorsunuz ama, hayır, kapatılmadı, sadece adı ve
ünvanı değişti. Tekkeyle ilgili bir alıntı yapayım ;

===

Ahmet Ertegün'ün aile kökleri nedeniyle gömüldüğü Özbekler Tekkesi, 18.
yüzyılda Orta Asya'dan gelen Nakşi dervişler için kuruldu. Orta
Asya'dan hac yoluna çıkanların padişahın sembolik iznini almak üzere
İstanbul'a uğradığında barınmaları için kurulan Özbekler Tekkesi'nin
Kurtuluş Savaşı sırasında bir misyonu daha vardı. Kurtuluş Savaşı'nda
İstanbul'dan Anadolu'ya sandıklarla silah ve cephane sevkiyatının
yapıldığı tekkedir. Milli Mücadele'ye katılmak için Anadolu'ya
geçeceklerin buluşma ve dağıtım noktası, Anadolu ile İstanbul arasında
bir haberleşme merkezi idi. Baba Münir Ertegün, Kurtuluş Savaşı
sırasında Mustafa Kemal Paşa'yla görüşmek üzere İstanbul hükümetince
Ankara'ya gönderilen heyette yer almıştı. Ve daha sonra Ankara'da
kalmış, ardından Lozan Konferansı'na katılan Türk delegasyonunda hukuk
danışmanı olmuş, ardından da büyükelçilik görevlerinde de bulunmuştu.
Tekkenin son şeyhi, hukukçu Ata Efendi de Kuva-yı Milliye hareketine
destek vermiş; Karakol Cemiyeti'ne üye olarak İstanbul'dan Anadolu'ya
silah kaçırılmasında, gönüllülerin Anadolu'ya kaçmasında tekkenin
önemli bir rol üstlenmesini sağlamıştı.

===

Ahmet Ertegün ve özbekler tekkesi hakkında daha yazılır ama bunların
hepsini tek bir iletide yazmak işin zevkini kaçırıyor, uzata uzata
yazmak lazım :)

Soner Yalçın'ın yukarıda bahsettiğim kurtuluş savaşı hakkındaki
yorumunu şimdi yazayım yorum katmadan.

Halide Edip, Adnan Adıvar ve daha başkaları neden Anadoluya gizlice
kaçmışlardı?İstanbul o zaman da bugün gibi, girişi çıkışı çok kolay bir
şehirdi.

" Bu saklanmalar, gizlenmeler meselesini artık resmî tarih yazımından
çıkarmalıyız. Çünkü artık kimseyi ikna edemeyiz. Bir de silâh kaçırma
masalları var. Bir iki istisna olayı o kadar abartarak yazıyorlar ki
sanırsınız, Kurtuluş Savaşının tüm silâhı İstanbuldan gitti.
Gerçekten de artık Türkiyede Sabataist bir tarih yazıcılığı olduğunu
kabul etmemiz gerekiyor. Değiştirmek zorundayız.

Hazar Türklerinin Başkenti İtil bulundu ....

2009-02-20T11:12:00.000Z

Rus arkeologlar, bin yıl önce Museviliği kabul eden ve döneminin en zengin
devletlerinden birini kurduktan sonra tarih sahnesinden aniden çekilen Hazar
Türkleri'nin kayıp başkenti "İtil"i bulduklarını açıkladılar.

Rusya'nın Astrahan Devlet Üniversitesi öğretim üyelerinden Dimitri Vasilyev
liderliğindeki arkeoloji ekibi, 9 yıldır tarihi İpek Yolu üzerindeki
Hazarlar'ın kayıp başkent İtil'i arıyordu. Vasilyev ve ekibi, Hazar Denizi'nin
kuzeyinde, Rusya-Kazakistan sınırındaki Astrahan kenti yakınlarında, yaptığı
kazılarda üçgen şeklinde bir kale ile Hazarların konut olarak kullandığı
yurtların kalıntılarına ulaştı. Vasilyev, çıkan eşyaları çok dikkatli
inceleyerek bu kalıntıların kayıp kent İtil olduğu sonucuna vardıklarını
söyledi. Uzmanlar, bulunan kale kalıntısının pişmiş tuğladan yapılmış
olduğunu, Hazar kanunlarına göre ise pişmiş tuğlanın sadece başkentte
kullanılmasına izin verildiğini belirtti.

Vasilyev, Associated Press'e yaptığı açıklamada, "Doğu Avrupa'nın ilk feodal
devletinin başkentini bulmanın önemi büyük. Bunu Rus tarihinin bir parçası
olarak görüyorum" dedi. Hazar Türkleri konusunda uzman isimler de, Rus
arkeologlarının kayıp başkenti bulduğuna inanıyor. İsrailli uzmanlar ise,
asıl meselenin yazılı eserlere ulaşmak olduğunu belirtiyor.

60 bin nüfuslu olduğu sanılan İdil kenti, Avrupa ile Çin arasındaki
ticaretin odak noktası haline gelerek hızla zenginleşmişti. Bir Türk kavmi
olan Hazarlar'ın kurduğu devlet, 7. ve 10. yüzyıllar arasında hızla
büyüyerek Çin'in kuzeyinden Karadeniz'e kadar genişledi. 8. veya 9. yüzyılda
Museviliği kabul eden Hazarlar, Rus saldırıları, Tatar-Moğol asimilasyonu ve
Hazar Denizi'nin sularının yükselmesiyle tarihten silindi. Ünlü yazar Arthur
Koestler, 1976'da yayınladığı kitapta, Hazar Türkleri'nin "Museviliğin kayıp
13'üncü kabilesi" olduğunu ileri sürmüştü.

Osmanlı Mezar Taşlarının Dili

2007-08-09T19:43:00.000Z

Başta İstanbul olmak üzere, caddeleri ve sokakları ile hâlâ Osmanlı kokan hangi şehre uğrasanız, yolların kıyılarında irili ufaklı kavukları ile sizden dua bekler gibi duran mezar taşlarına sahip uçsuz bucaksız Mezarlıklar görürsünüz. Günümüzde olduğu gibi şehrin dışarılarında değildir bu mezarlıklar. Bilakis şehir ile iç içedirler. Hatta birçok yabancı gezgini şaşırtan haliyle şehrin en güzel yerlerine kurulmuşlardır.

Eyüp Mezarlığı

Ünlü Fransız yazar ve gezgin Gerard de Nerval, defalarca geldiği İstanbul'da, Mezarlıklar hakkında bakın neler söylüyor:"Boğazda son derece güzel ve serin bir yerdeyiz. Buranın bir mezarlık olduğunu söylememe gerek yok sanırım. İstanbul'un bütün güzel yerleri, gezilecek ve zevk alınacak sahaları mezarlıklardır. Bakıyorsunuz yüksek ağaçların arasında, şuradan buradan güneş ışınlarının sızıp renklendirdiği, sıra sıra beyaz hayaletler var. Bunlar bir insan yüksekliğinde, mermerden yapılmış mezartaşlarıdır. Başları sarıklı, üzerleri yazılı mezar taşlarıdır. Sarığın biçimi, ölünün hayattayken işgal ettiği mevkii, sosyal seviyesini veya mezarın yapılış tarihini belli ediyor. Bazı mezartaşlarının başları koparılmış. Bu koparılmış olanların çoğu yeniçeri mezarlarına ait (II. Mahmud döneminde hal edilmeleri üzerine). Kadınların mezarlarında da sütun taşlar var. Fakat bunlarda baş yerinde gül veya demet şeklinde bir süs bulunuyor. Kabartma veya oyma şeklinde çiçeklerle süslenmişler."Osmanlı Mezarlıkları, her bakanın rahatlıkla görebileceği konumlarıyla, çevrelerinde yaşayan tüm insanlara bu dünyanın geçiciliğini, kalınacak asıl yurdun buralar olmadığını fısıldamaktadırlar. Osmanlı toplumunda hayat ölümle o kadar iç içedir ki, kişiler evlerinin önlerindeki bahçelerine, yada her gün gittikleri camilerinin bir köşesine bile gömülebilmektedirler. Bugün İstanbul Karacahmet, Eyüp yada Edirnekapı Mezarlıkları'nın etrafındaki tüm duvarlar 1950 lerden sonra örülmüştür. Normalde hiçbir Osmanlı mezarlığını çevreleyen duvar yoktur. Herkes rahatlıkla bu mezarlıkların aralarından geçebilmekte, yolunu mezarlık aralarından geçirerek kısaltabilmekte, hatta özellikle bayanlar, çocukları ve komşuları ile hazırlık yapıp bir mezarlık alanında bir ikindi sohbeti yapabilmekteydiler.

Karacaehmet Mezarlığı

.

Tüm bunlarla Osmanlı insanının amaçladığı şey, dünyanın bu en güzel öğüdünü hep gözlerinin önünde tutmak ve öldükten sonra da yaşayan ve kendilerine dua edebilecek insanlara kendilerini daha iyi gösterebilmektir. Bu nedenledir ki, Osmanlı Mezarlıklarında mezar taşı yazıları çoğunlukla yolun geçtiği tarafa bakmaktadır. Karacaahmet Mezarlığında çokça göreceğimiz şekilde, eğer bir kişi kendisine, mezarlığın yol kenarına bakan kısmında bir mezar bulamazsa, mezar taşının bir numunesini mezarı içeride olduğu halde yol kenarına diktirebiliyordu. Böylece yoldan geçenler bu mezar taşlarını okuyabilecek ve bu kişilere ismen duada bulunabileceklerdi.
Osmanlı Mezar taşları o kadar özellikli ve sanatlıdır ki, bu mezarlıkları birer açık hava müzesi olarak görebiliriz. Gerard de Nerval'in az önce yukarıda da belirttiği gibi, Osmanlı Mezar Taşlarının başlarındaki serpuşlarından, üzerlerindeki desenlere kadar birçok işaret o mezarlarda yatanlar hakkında bizlere bilgiler vermektedir.
Bir kere eğer bir mezar taşının başında bir başlık varsa bu mezar muhakkak bir erkeğe aittir. Hanım mezar taşları ise, bir kadının incelik ve letafetini en güzel şekilde ortaya koyan şeyler, yani çiçekler, buketler ve bahar dalları ile süslüdür. Osmanlı Hanımları günlük hayatlarında saçlarına hotoz taktıkları için, hotoz başlı mezar taşları da görmek mümkündür. Hatta bu hotozun altında hanımların alınlarına yada boyunlarına taktıkları altın sıralı kolye ve alınlıklar aynen mezar taşlarına da işlenmiştir.
Günümüzde bir bayan, evlenmeden önce öldüğünde nasıl tabutunun üzerine duvak konuluyorsa, Osmanlı'da da, bu tarz muradına eremeden genç yaşta ölen bayanların mezar taşları duvak şeklinde yapılmakta, hatta bu mezarların ayak taşına da kırılmış bir gül goncası işlenmektedir. Bazı hanım mezar taşlarında da yıldız şeklinde bir arma bulunmaktadır.

Kırılmış gül detaylı mezar taşı

.

Hanım mezar taşları bu şekilde gruplandırılırken, erkek mezar taşları ise daha çeşitlidir. Çünkü erkek mezar taşlarında bulunan başlıklar, mezar sahibinin meslek ve meşrebine göre şekillenmektedirler. Osmanlı Mezarlıklarını gezdiğimizde gördüğümüz mezar taşı başlıklarını kendi içlerinde en sade şekliyle; sarıklı, kavuklu, başlıklı ve fesli olarak dörde ayırabiliriz. Osmanlı erken dönem mezar taşlarında, sarık sarılan başlık hemen hiç görülmezdi. Bu tarz serpuşlara sarıklı mezar taşları diyoruz. Bunların en erken örneklerinden olan Kalın ve yukarıdan aşağıya dilimli sarıklarda, içerideki başlığın sivri tepesi az da olsa görülürdü. Daha çok 16.yy civarında kullanılan bu sarık çeşidini, Eyüp Semtinde Sokullu Mehmet Paşa türbesinde ki birçok mezar taşında görmek mümkündür.

Sokullu türbesinden bir kavuk

.

Mezar taşlarındaki sarıkların bir başka çeşidi ise, Çapraz Dilimli Sarıklardır. Minyatürlerde Çelebi Mehmet ve Fatih'in de giydiğini gördüğümüz bu çeşitteki sarık, kalın ve ensiz bir şekilde sarılmaktadır. Sarıklı Mezar taşlarının son örneği olan Kafes Dilimli Sarıklarda ise içerideki başlık daha çok görülmektedir. Bu başlıklarda alttan itibaren yarısına kadar sarık kumaşı kafes oluşturacak şekilde çapraz olarak sarılmakta ve bu tarz sarıkları daha çok Müderrisler ve defter emini vb. görevliler giymektedirler.
Osmanlı Mezarlıklarında 17.yy sonrasında daha çok gördüğümüz diğer bir başlık çeşidi ise Kavuklardır. Normal hayatta dış yüzü çuhadan olan ve içi bez astar ile kaplı olup, arasına pamuk tepilen bu başlıkların üzerlerine, farklı desenler oluşturacak şekilde dikim yapılmaktadır. Kavukları sarıklardan ayıran yegane özellik, sarığın sarıldığı iç başlığın büyük bir kısmının görülebiliyor olmasıdır. Bu nedenle de bu iç başlık bir hayli süslü olarak hazırlanmaktadır.
Osmanlı Kavuklu mezar taşlarının tipik örneklerinden biri Çubuk Başlıklı olanlardır. İçeride bulunan başlıkta yukarıdan aşağıya doğru kalın çizgiler bulunan bu türü daha çok orta dereceli memurlar giymekteydi. Bu örneğin bir diğer çeşidinde ise içerideki başlık baklava dilimlerine sahiptir.
Osmanlı Kavuklu mezar taşlarında sarıkları yanlardan şişkinlik yapacak derecede olan bir tür vardır ki bu tarz kavukları daha çok saraylılar tercih ediyorlardı. Bunlarda kendi içlerinde Çubuk Başlıklı ve Kafes Dilimli Kavuklar olmak üzere ikiye ayrılmaktadırlar. Özellikle Surname adlı eser incelendiğinde birçok görevlinin bu tarz başlıklar taktıkları görülecektir.

Kafesli ve çubuklu bombeli destar

.

Mezarlıklarda görülen en görkemli kavuk türü ise Kallavi Kavuk dediğimiz büyük boyutlu, aşağıdan yukarıya doğru daralan türdür. Kallavi Kavuklar, Osmanlı Yönetiminde Sadrazam, Kubbealtı verzirleri ve Kaptan-ı Deryalar tarafından kullanılmaktaydı. İstanbul Vezneciler'de, Şehzadebaşı Cami yanında, kendi yaptırdığı Dar'ül Hadis'in haziresinde yatan Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'nın mezar taşı buna örnek olarak gösterilebilir.
Yazımızın başında, mezar taşlarındaki başlıkların, kişilerin meslekleri yanında meşrepleri hakkında da bilgi verebileceklerini söylemiştik. Osmanlı toplumunda insanlar inançlarına göre de farklı başlıklar giyebiliyorlardı. Bir tekkede yada zaviyede görevli olan kişi bağlı bulunduğu yola göre bir başlığı giyerken, farklı bir işle uğraştığı halde meşrep olarak bir yola bağlı olanlar da arzularına göre bu durumlarını mezar taşlarında belirtebiliyorlardı. Mesela Mevleviler, uzun Mevlevi külahları giyerler, mezar taşlarına da bu bu tarz başlık şekilleri verilirdi. İstanbul'daki çeşitli Mevlevihanelerde Mevlevi külahlı yüzlerce mezar taşı görülebilmektedir.

Mevlevi başlıklı mezartaşı

.

Mevleviliğe bağlı olduğu halde başka bir mesleğe sahip kişiler ise mezar taşlarında mesleği ile ilgili bir başlık taşırken, taşın karnına bir Mevlevi sikkesi kazıtabiliyorlardı.

Mevlevi sikkeli mezartaşı

.

Birçok tarikatın bu mânâda özel işaretleri vardı. Mesela Nakşibendilerin mezar taşlarında, Nakşi yıldızı denilen süslemeyi çokça görmek mümkündür. Süleymaniye' de ki Nakşi Mezartaşları bunların en güzel örneklerindendir. Bazı yollarda vardı ki, kendilerini toplum içinde çok belli etmezler, diğer tarikatlar içinde yaşarlardı. Bunların en meşhurlarından biride Melamilerdi. Onları en iyi tanıyabileceğiniz yer muhakkak mezar taşlarıydı. Bir Melami, kendisine "başsız ayaksız" der ve mezar taşında kesin likle bir başlık bulunmaz, aksine mezar taşının köşeleri kesik olurdu.

Bir Melami mezar taşı

.

Osmanlı mezar taşlarında en çok görülen başlık türü şüphesiz festir. Kuzey Afrika'da bir hayli yaygın olan fes, 2.Mahmud'un giyimde yenileşmeye gitmesi üzerine Osmanlı halkı ve ordusu tarafından da kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönem sonrasın da da , mezarlıklarda fesli mezar taşları görülmeye başlanmıştır. Bu taşlar kendi aralarında dört çeşit olarak ele alınabilir.
Fesli mezar taşlarının en büyük ve görkemlileri Fesin Osmanlı toplumunda kullanılmaya başlandığı 2.Mahmud döneminde kullanılan feslerdir ki biz bu feslere, en yaygın olarak kullanıldığı bu döneminden dolayı Mahmudi Fes diyoruz. Bu feslerin üst kısımları alt kısımlarından daha geniş idi. Alışılmış fes tarzının dışında olarak birden fazla yerinden püskül sarkabiliyordu. Hatta bizzat 2.Mahmud'un, her yerinden püskül sarkan fes kullandığını biliyoruz. Hatta, feslerdeki püskül sayısı fazla olunca çevrede püskül tarayan çocuklar ortaya çıkmıştı. Bu ilk kullanılan fesler sadece kırmızı değil, mavi renkte olabiliyorlardı.
2.Mahmud'un küçük oğlu Sultan Abdülaziz döneminde, üst kısmı gayet dar ve basık, daha kısa fesler ortaya çıktı. Bizzat padişahta bu tarz fesi kullanınca dönemin modası haline geldi. Bu şekildeki feslere Azizi fes diyoruz.

Sultan 2.Abdülhamid ise yine toplum içinde uzun yıllardır kullanılan, üst kısmı alt kısmından daha dar, fakat Azizi fese göre bir hayli yüksek olan bir diğer fes çeşidini kullanmış ve bu tür, Hamidi Fes adını almıştır.
Feslerin son bir çeşidi ise üzerlerine yine sarık kumaşı sarılan ve daha çok cami hocaları ve dervişlerin tercih ettiği tarzdır. Bugün de camilerimizdeki imamlar ibadet esnasında bu tarz başlıklar giymektedirler.
Osmanlı mezar taşlarını incelerken bizi fazlasıyla şaşırtacak kadar ilginç başlıklar da görmek mümkündür. Bunlardan en meşhuru Lahana başlı mezar taşlarıdır. Evet bu mezar taşlarının başlarında ve ayak taşlarında kocaman birer lahana bulunmaktadır. Çünkü burada yatan kişi, Osmanlı'nın en meşhur takımlarından Lahanacıların ya bir üyesi yada üyesinin yakınıdır. Lahana'nın ünü Çelebi Mehmet dönemine kadar gitmektedir. Amasya'da sançak beyliği yapan padişah, yıllar sonra Amasyalı bir gurup ile Merzifonlu bir gurubun aralarında gerçekleşen cirit oyununu izlemektedir. Amasya'lılar lahanaları meşhur olduğu için takımlarına Lahanacı, Merzifonlular'da bamyaları meşhur olduğu için kendilerine Bamyacı adını takmışlardır. Bu oyun ile meşhur olan bu iki takımın adları unutulmaz ve yüzyıllarca Osmanlı'nın sportif faaliyetlerinde takımlar bamyacı ve lahanacı adlarını alırlar. Bu takımlara ait kişiler öldüklerinde de takımlarının amblemlerini mezar taşlarının başlarına koydurmayı adet haline getirmişlerdir.

Bir "lahana" başlı mezar taşı

.

Osmanlı mezar taşlarına ait özellikler anlatmakla bitmez. Bir mezarda yatan kişinin mesleğini, başlığı yanında, taşın üzerindeki bir takım işaretlerden de anlamak mümkündür. Meselâ bir denizci mezar taşında çapa, hatta gemi direği ve yelken bezi bir kâtibinkinde hokka ve kalem görebilirsiniz.
Çok ilginç bir mezar taşı türü de üzerleri yazısız taşlardır. Herkes yaşayanlar tarafından görülmek ve dua almak için neler neler yaparken, mezar taşlarına yazı bile yazdırmayan bu kişiler, toplumun pek sevmediği bir meslek gurubundandırlar. Onlar suçlulara ölüm cezasını uygulayan cellatlardır. Her ne kadar yargı kararına göre görevlerini yapsalar da, ileride birileri tarafından bedduaya uğramamak için mezar taşlarına isimlerini yazdırmamışlardır.
Mezar taşları ile ilgili son bir ayrıntı ise taş yapıldığı dönemde kendisine nakşedilen bir özellik değil, taşa sonradan verilen bir şekil ile ilgilidir. Osmanlı mezarlıklarında bazı mezar taşlarının başları kırıktır. Bu tarz mezar taşlarının çoğunluğu Yeniçeri mezarlarıdır. 3.Murad döneminden sonra bozulmaya başlayan Yeniçeri ocağı 2.Mahmud döneminde Vakay-ı Hayriye ile kaldırılmış ve bu sırada şehirde Yeniçerileri hatırlatan ne varsa tahrip edilmiştir. Bu tahripten Yeniçeri mezar taşları da nasiplerini almış ve hemen hepsinin başları kırılmıştır. Bugün İstanbul'da, Yeniçerilere ait mezar taşı görebileceğiniz çok az yer vardır. Bunlardan biride Üsküdar'da ki Ayazma Cami'nin bahçesidir.

Bir "yeniçeri" mezar taşı

.

Anlatılan birçok örnekte görüldüğü üzere Osmanlılar, toplumun hemen her kolunda olduğu gibi mezar taşları hakkında da kılı kırk yaran bir sanat örneği göstermişler ve dünyanın bu alanda şahit olmadığı şaheserleri ortaya koymuşlardır. Sanıyoruz bu bilgilerden sonra, tarih içinde gayri Müslimlerin, sadece Osmanlı mezarlıklarını görerek nasıl hidayete erdiklerini, birilerinin; kılıç kullanmaktan başka bir şey bilmezlerdi diyerek karalamaya çalıştığı bu sanatkâr insanları ve dünyaya adalet dağıtan bir devletin ölüme ve öbür dünyaya nasıl baktığını daha iyi anlayabiliriz.

Cellat Mezarlıkları

2007-08-08T22:14:00.001Z

Osmanlı’da halk, İslam dininin adam öldürmeyi yasaklaması, can alan bu kişilere toplum tarafından hoş bakılmaması nedeniyle, bir çok insani duygu ve özelliklerden yoksun olan, acıma, merhamet, sevgi hisleri bulunmayan bu insanları mezarlıklarına almamış, kendi aralarına gömülmelerini istememiştir. "Cellat" mezarları ayrı bir yerde bulunur ve ahalinin defnedildiği mezarlıklara gömülmezlerdi.Tarihçi Reşat Ekrem Koçu:” Toplum, din ve ahlak anlayışımızın en güzel örneklerinden biri olarak, cana kıyan, kesen veya boğan celladın ölüsünü halkın, mezarlıklarına kabul etmemesi son derece takdire şayandır.” demiştir. Bu nedenle, Osmanlı cellatlar için İstanbul’un en ücra yerinde mezarlık yapmış ve cellatlar halktan ayrı olarak buraya gömülmüştür.Bunlardan bir tanesi, Eyüp sırtlarında mezarlığın bittiği yerden daha ötelerde Karyağdı bayırı yada yeni adı ile Karlıtepe denilen bölgeye yakın yerler buraları istanbulda ilk kar alan ve en son kar kalkan yerlerdir ve oldukça da soğuktur o zamanlar buralarda mukim kimseler yokmuş mezarlığın en uç noktaları oluyormuş tabi yerleşim alanlarıda bu kadar sık değilmiş tabiki.Daha sonraları bölge süratle yerleşim alanlarına açıldığından mezarlık tan geriye pek bişey kalmamış kalan 5 – 10 mezar taşını da kaybolmasın diye eyüp sultan camii ile pierloti kahvesi arasında uzanan yolun üst kısımlarına muhtelif yerlere muhtelif aralıklarla dikmişler bazıları toprakla nerdeyse aynı seviyede yakında bunlarda yavaş yavaş kaybolup gider.Cellat mezar taşları üzerinde beddua edilmesini engellemek için herhangi bir bilgiye de rastlanmazdı, taşların üzerinde isim, doğum tarihi, ölüm tarihi gibi hiçbir yazı ve işaret yoktur. Küfeki taşından olup,Toprak üstünde kalan kısımları 50 cm den başlayıp1,90 cm’ye kadar varan yükseklikte 40-50 cm. genişliğinde dikdörtgen şeklindedir. Birçok insan bu taşların bu mezarlıkta ne aradığını, niye dikildiklerini bilmez, ama normal mezar taşları ile yan yana öylece dururlar. (1)SADAKA TAŞLARI CELLAT MEZARLIĞINDA:Toplumsal yardımlaşma ruhunu iyi kavrayan atalarımız, yaptıkları hayırın içine riya ve kibirlenme girer iyilik yapılan kimseler de kendilerini ezik hissederler günahta gizlidir, sevap da anlayışından yola çıkarak hassas davranmışlardır.Yardımlaşmayı, yardım alanın eziklik hissetmemesi için belirli yerlerde sadaka taşları dikerek yapmışlardır bazen. kalanını kendisi gibi ihtiyacı olanları düşünme terbiyesi icabı geri kor ve meçhul sadakacıya içinin memnunluğunu kalbinden ulaştırır ve dönermiş. Düşünüyorum: Biz ne necip ne yüksek duygulu bir milletmişiz?" Sadaka taşları Türk milletinin bir sevgi, bir asalet ve fazilet taşıdır. Osmanlı bir insana saygı medeniyeti kurmuştu, paylaşmayı çeşitli kurumlarla yaygın hale getirmişti. Külliyeler, imaretler, hanlar, hamamlar, şifahaneler, ve sadaka taşları hep insan içindi, komşusu aç olan tok yatmazdı, bu yetmezmiş gibi hayvanlara da bir sevgi vardı, sokak hayvanlarına barınak, kuş evleri, sulaklar, yalaklar, çeşmeler hayvanların da su içebilmesi için yerler yapılırdı. Prof..Dr Hasan Özönder ise özetle "Türk Mahallelerinde Sadaka Taşlarının Önemi" adlı makalesinde : " Türk milleti İslam dinini özümleyişi ile ulaştığı sentezle insanısaygı ve sevgi odağı haline getirmiştir. Bunun en güzel örneklerinden biri fakir ve muhtaçların haleti ruhiyelerine verilen değer idi.Onur ve vakarından dolayı fakirliğini gizleyenler ihtiyaçlarını kimseye açamayanlar için ince ve farklı yardım yolları bulmuşlardır. Onlara muhtaç olmanın ezikliğini yaşatmama ,gönüllerini kırmamak için gayet zarif yardım şekilleri geliştirmişlerdir, böylece alan utanmaktan, verende gurur ve riyadan korunmuştur İşte bu takdire layık yardımlaşmadan biri SADAKA TAŞLARI dır..Sadaka Taşları farklı boylarda olmakla beraber genellikle beyaz renkli taştan silindir ve dört köşe şeklinde, bir kısmı ise havuz, kovuk, ve yatay bazen de oyuklar şeklinde olurdu. Gelenler elini sokar bırakır, alanlar elini sokar alırdı. Silindir ve dört köşe taşlar toprağa dikine gömülürdü, 60-90-140 ve 2 metre boylarında olanları vardı, tepeleri dikdörtgen veya taşına göre yuvarlak 10-15 cm. derinlikte oyuktu yardımlar bu oyuğa konulurdu. Yüksek taşların önünde uzanabilmek için basamak taşları vardı. 17nci yüzyılda bir Fransız seyyah bu taşların başına bir hafta kimsenin bırakılan yardımları almak için uğramadığını yazmıştır. Bulunduğu yerler, görülen lüzum ve ihtiyaca göre değişik yerlere yapılmışlardır, genelde gözden ve kalabalıktan uzak tenha yerlere konulan bu taşlar, cami avlularında türbelerin köşelerinde, mezarlıklarda olurdu. Bir semtin fakirleri için konulmuş bağışlara diğer bir semtin fakirleri dokunmazlardı, ayrıca ihtiyaç sahiplerinin, taşta birikenlerden sadece ihtiyacı olan şeyleri almaları diğerlerini başka ihtiyaç sahiplerine bırakmaları takdire değerdi. Bu taşlara genelde madeni paralar bırakılırdı, paranın dışında giyim eşyası ve yiyecek de konurdu Yardımlar daha çok geceleri bırakılır ve sabaha karşı alınırdı.Sadaka taşları bugün bir kenarda unutulmuşlardır, yıllar içerisinde kullanılmadığı için özelliklerini kaybetmişlerdir, neye yaradıkları çoğu kişi tarafından bilinmemektedir, çoğu yol genişletmeleri meydan açılması park ve bahçe yapılması, kaldırım çalışmaları sonucu yerlerinden kaldırılmış ve kaybolup gitmişlerdir. Çok azı günümüze ulaşmıştır.Sadaka taşları Türk milletinin sevgi ve asalet taşları olarak hikayesi günümüze kadar gelmiştir.. sadaka taşı Eyüp, Piyer Loti, Karyağdı Bayırı'nda cellat mezarlığında cellat mezar taşlarının yanında bulunmaktadır. Bundan şu anlam çıkmaktadır. Osmanlı, cellatları kendi mezarlığına kabul etmemiş mezarlıklarını ayırmıştı.Cellatlar öldükten sonra geride kalan eş çocuklarının cellat yakınları olmaları nedeniyle toplum tarafından dışlanacaklarıve sıkıntıya düşecekleri varsayılarak cellat mezarlıklarına da bu sadaka taşlarından dikilmişti.Bu mezarlık bugün normal mezarlar tarafından istila edilmiş cellat mezarları ve sadaka taşları kaybolup gitmiştir, bunları üç saatlik bir araştırma sonucu zorla bulabildim. (2)KAYNAKLAR:(1) Ersin KALKAN - madalyon.gen.tr(2) Y.Karaduman - unyeses.net

Mezar Taşları Üzerindeki Sembolik İfadeler

2007-08-08T22:12:00.000Z

Kültürel miras, milletlerin hafızasıdır. Hafızalarını kaybeden milletler; şahsiyetlerini, geçmişle bağlarını, kısacası kimliklerini kaybederler Mezar taşları ve mezarlıklarımız, geçmişimizle kurduğumuz köprünün en önemli ayaklarından birini meydana getirir ve vazgeçilmez kültür miraslarımızdandır Ziyaretgah, ziyaret edilen yer anlamlarına gelen mezar, Türkçe'de eşanlamlı olarak makber, kabir, medfen ve merkad olarak ta kullanılır Mezara Türkistan'da "gavr" denilir Bu yüzden "kabir" tabiri buradan gelmektedir. Mezarların bir arada bulunduğu yerlere ise hazıre, mezarlık, mezaristan veya kabristan denmektedir. Mezar taşları, mezarın baş ve ayak tarafında bulunur ve "şahide" adını alırlar. Baş taraftakine "baş taşı", ayak tarafındakine "ayak taşı" adı verilir. Bazen baş taşı tek başına olabildiği gibi, ikisi beraber de bulunabilir islamiyette vefat eden müslümanın mezarına taş kitabe ve ayaktaşı dikme ananesi yoktur insanı ölümünden sonra anıtlaştıran somut taş simgeler ve yapılar meydana getirme düşüncesi şüphesiz bu geleneğin islamiyet öncesi Türkler'in hayat tarzında mevcut olan 'Ata Kültü" nden ve özellikle Şamanizm inancından geldiğini ortaya koymaktadır Bu somut simgeler, Türkler'in tarih boyunca atalarına, ecdadına ve hatta geçmişine gösterdiği saygının değişmez ifadesinin tezahürüdür. Osmanlı mezar taşları üzerine kabartma veya oyma olarak işlenmiş motif ve şekillerin sembolik anlamları vardır. Sembolik ifadelerin çokluğu hayatı anlama ve yorumlama hususundaki zenginliğin mezar taşına yansımasıdır Bu zenginliği görmek için eski mezar taşlarıyla günümüz mezar taşlarını karşılaştırmak kafidir. Türk kültür coğrafyasında önce Göktürk balbalıarı şeklinde ortaya çıkan, Anadolu'da Selçuklu ve Beylikler döneminde, gerek içerik gerekse form açısından zenginleşen mezar taşları, 15. yy.da Osmanlı etkisiyle klasik çizgilerini kazanmaya başlar.Kültürümüzde çok önemli bir yere sahip olan ve yerli ve yabancı herkesi etkileyen mezarlıklarımız, açık hava müzelerimiz denecek kadar güzel taşlarla süslüdür. Mezar taşları yalın olduğu gibi çok süslü de olabilmektedir Mezarda yatan kişinin sosyal hayattaki konumu, ekonomik durumu mezar taşına yansımaktadır Ölen kişinin ekonomik ve sosyal durumu iyi ise; mezar taşı kitabeleri devri n en namlı şairlerine sipariş edilir, yazısı meşhur hattatlara yazdırılıp usta hakkaklaraişletilir ve ortaya çıkan mezar taşları da birer sanat eseri olurdu. Türk mezar taşı işçiliği bilhassa Edirne, Bursa ve istanbul' da en yüksek seviyesine erişmiştir Bir şeyin yerine geçen, onu temsil eden ve onu hatırlatan şeye simge denir. Duyularla ifade edilemeyen bir şeyi belirten somut nesne veya işaret remiz, rumuz, timsal, simge'ye de sembol denir Mesela bayrak vatanın, tilki kurnazlığın, köpek sadakatin, pervane ve bülbül aşkın, aslan cesaretin sembolüdür. Sembolün şekliyle muhtevası arasındaki ilişki her zaman kolay anlaşılmayabilir. Bu yüzden bazı sembollerin anlaşılması için merak ve eğitim gereklidir Gizli olanı keşfetmek, bilmek ve öğrenmek için perdeyi aralayabilmek ve öğrenmeye çalışmak söz konusudur. Mezarların biçimleri, taşları üzerinde bulunan yazılar ve sembolik işaretler bize mezarda yatan kişi hakkında çeşitli bilgiler vermektedir Mezar taşlarından kabirde yatan kişinin kadın, erkek yahut çocuk mezarı olduğu kolayca anlaşılabilir. Çocuk mezarlarının boyları küçüktür Kadın mezar taşlarının en dikkat çeken yönü çiçeklerle süslü olmalarıdır Ayrıca mezar taşlarında takı olarak kullanılan gerdanlıklar ve kolyeleri sembolize eden şekiller de bulunur. Erkek mezar taşları ise, başlıklarından tanınır Mezar sahibinin mesleği, bağlı olduğu tasavvuf1 neş'esi taşın formunun belirlenmesinde önemli göstergelerdendir. Erkek mezar taşları üzerinde en sık görülen başlıklar sarık, kavuk ve fes formundaki başlıklardır. Osmanlı mezar taşları üzerinde kişinin kimliğini belirten sembolik ifadeler çokça kullanılmıştır. Osmanlı mezar taşlarının, Anadolu Selçukluları ve Beylikler Devri mezar taşlarına göre en bariz özellikleri daha sade ve yalın oluşlarıdır Son dönem mezar taşlarında natüralist anlatımın daha fazla öne çıktığı görülür. Mezar Taşlarında Sembolik ifadeler: Mesleki Semboller: Devlet ve din adamlarının, askerı kurum mensuplarının, esnafın, sanatkarın, ilim adamlarının başlıkları birbirinden farklıdır. "Mevlevı, Selimi, Yusufi, Celalı, Mücevveze (sarayda yüksek makam sahibi kişilerin tören kavuğudur ve istanbul'da 17. yüzyılın ortasından itibaren görülmektedir), Edhemi, Ahmedi, Cüneydi, Kallavi, Örfi, Serdengeçti, Düzkaş, Kalafat, Dardağan, Mollayı, Paşayı, Zaimi, Katibi (19 yüzyılda istanbul'da en çok kullanılan katibı kavuk biçimini toplumun bütün katmanlarında görmek mümkündür), Kafesı, Perişani, Çatal, Horasanı (hacegan), ve Silahşor gibi isimler alan serpuşlar devleti oluşturan sosyal sınıflar tarafından giyilirdi. Hayattayken giyilen serpuşlar, mezar taşlarının başlık kısımlarında kültürel sembol olarak kullanılmıştı."Kallavı kavuk"lar, Osmanlı yönetiminde Sadrazam, Kubbealtı vezirleri ve Kaptan-ı deryalar tarafından kullanılırdı. Bu kavuklar yalnızca orduyla birlikte sefere çıkıldığında ve arefe günlerinde giyilmekteydi En görkemli kavuk türü olan bu kavuk, büyük boyutluydu ve aşağıdan yukarıya doğru daralmaktaydı. "Katibı kavuk"lar, istanbul mezarlıklarında en sık rastlanan başlıklardandır Baş kapı kethüdaları kapıkulu görevlileri ve üst düzey yeniçeriler tarafından kullanılmıştır. Mezar taşlarında 1828 yılından itibaren giyilmeye başlanan Fes'ler de çok görülen başlık biçimlerindendir. Fesler hangi padişaha ait ise mezarda yatan kişi de zamanın padişahının döneminde yaşamış kişidir. II.Mahmud döneminde "Fes" lerin en güzel örneklerini görmek mümkündür. Bu dönemde giyilen feslere "Mahmud[ fes" denir Sultan Abdülaziz döneminde kullanılan feslere "Azizı", Sultan i. Abdülhamid devrinde giyilen feslere de "Hamidı fes" adı verilmiştir.Mezarlıklarda en çok görülen fes "Azizı fesi"dir. Yeniçeri mezar taşları, üzerlerindeki simge ve başlıklarla, Osmanlı mezar taşları içerisinde ayrı bir yere sahiptir. 101 Yeniçeri ortasıyla 61 Yeniçeri bölüğünün damgaları birer simge olarak taşlar üzerine işlenmiştir. "Nalıncı keseri, ters kılıç, çizme, çark-ı felek, çifte makas, nalın, fener, süpürge, merdiven, dama, üç balık, üç bayrak, zurna" gibi isimler alan bu simgeleri yeniçeriler kol ve bacaklarına da işletiyordu. Yeniçeriler'in Sultan Mahmud devrinde ortadan kaldırılmasıyla izleri mezarlıklardan da silinmiştir. Mezar taşları üzerinde kişinin mesleğine ve uğraştığı işlere ait sembollere de rastlamak mümkündür. Ressamın paleti işlenirdi mezar taşına askerin madalyası. Mesleği ile birlikte meşrebi de taş üzerinde yerini alırdı. "Cellat" mezarları ayrı bir yerde bulunur ve ahalinin defnedildiği mezarlıklara gömülmezdi Cellat mezar taşları üzerinde beddua edilmesini engellemek için herhangi bir bilgiye de rastlanmazdı. 170 - 190 cm boylarında bulunan taşlardan günümüzde Eyüp'ten Piyerloti'ye çıkarken yeni defin yapılan mezarların arasında kalan 4 adet mezar taşından başka örnek kalmamıştır. Bunlar da kaybolmak üzeredir.Dini Semboller: Tarikat mensuplarına ait taşların başlıklarında mistik sembolizm oldukça barizdir. Hayattayken giyilen başlık, mezar taşının üst kısmında yer alır. Mesela, Mevlevi mezar taşlarının başlık kısmı, tarikatın sembolü sayılan "sikke" formu şeklindedir. Mevlevi taşlarında kişinin tarikat içindeki statüsü çok belirgin şekilde ifade edilir. Tarikata intisap edip derviş olanların taşlarında "destarsız dal sikke" vardır. şeyhlerin taşları "destarlı sikke" şeklinde olup birkaç çeşide ayrılırlar Tarikata intisap edip yalnız "muhıb" derecesinde kalanların mezar taşlarında ise, başlık olarak sikke yoktur. Bunun yerine sikke bir sembol şeklinde taşın gövdesine işlenmiştir. Bu uygulama diğer tarikatlarda da mevcuttur. Bektaşı şeyhlerinin mezar taşlarında çoğunlukla 12 terkli yani dilimli "Hüseyn!" ve 4 terkli "Edhem!" başlık kullanılmıştır. Bektaşılere ait mezar taşlarında ayrıca 12 köşeli "teslim taşı" ile "teber" ve "keşkül" gibi tarikat eşyalarına da rastlamak mümkündür Kadirı ve Nakşı tarikatlarına ait mezar taşı başlıkları ise "müjganlı"dır. Ayrıca Kadiri mezar taşlarında "IS köşeli yıldız" ile "S yapraklı gül" motifli kabartmalar vardır. Diğer tarikatlara ait mezar taşları ise, başlarındaki "terk" sayısına göre ayırt edilirler. Bayrami' lerde 6, halvetı'lerde 13 terkli başlık bulunur. Tarikat taşları arasında en ilginç mezar taşları "Melami Hamzavi"lere ait olanlardır. Bu tarikat, özel derviş kıyafet ve taçlarını reddettiği için mezar taşlarında başlık bulunmaz. Melamıler bütünüyle gizlilik esasına uydukları için ancak ölümlerinden sonra başsız-ayaksız anlamına gelen "bı ser ü bı pa" denilen değişik taş formuyla rahatlıkla ayırt edilebilirler. Taşların üzerinde kişinin tarikatla ilişkisine ait bir bilgi yoktur. Yalnız isim ve mesleğinden bahsedilir. Sembolik Şekiller ve Motifler: Mezar taşlarında en yaygın kullanılan ağaç sembollerinden biri "Hayat ağacı" motifidir. Bu motif, orta Asya kökenli bir motif olup, kullanımı M.Ö. 8. yıllara kadar iner. Hayat ağacı ve dalındaki kuş figürleri ölünün kendisini temsil etmekte ve onun Allah katına yükselmesini sembolize etmektedir. Hayat ağacı bolluk ve bereketin simgesidir. "Meyveli ağaç" ise, insan-ı kamili temsil etmektedir. Ölüm ve faniliğin sembolü olarak kullanılan "servi ağacı" da mezar taşlarında en çok rastlanan motiflerdendir. Kendine has bir kokusu olan ve yaz-kış yeşil kalan servi, vahdeti, yani birliği sembolize eder. Allah lafzının ilk harfi olan Elif'e de benzetilen servinin rüzgarda sallanırken çıkardığı "HO" sesiyle Allah'ı zikrettiğine inanılır Servinin dalları başka cins ağaçlardaki gibi, rüzgarda kolay kolay sallanmaz . Bu hali ile servi, sabrın ve temkinin de sembolüdür Dik ve doğru duruşu ile doğruluğu ve dürüstlüğü simgelerken şairlere ilham verir 17. yy. şairlerinden Tebrizli Saıb'in bir vecizesinde olduğu gibi: "Sen bir fakirin bir yerine batmış olan dikeni çıkartırsan, o diken bir gün senin medfeninin servisi olur .. " derken, Mevlana da Mesnevi'sinde "Cömertlik cennet servisi'nden bir daldır" diyerek servinin kutsallığından bahseder. Servinin en üst dalının eğri durması yaratanın karşısında boynu bükük kalmayı, aczi yeti ifade eder. Mezar taşlarında görülen boynu bükük servi yitirilenin ardından boynu bükük kalmayı ve sabretmek gerektiğini de hatırlatır. "Servi kurak denebilecek, hatta başka ağaçların tutunamayacakları kireçli yerlerde dahi çok az su ile idare edebilen kanaatkar bir ağaçtır Bunun yanında servinin yeşil kısımlarının zamanla görünüş farklılıklarına uğraması bu ağacın dikkati çeken başka bir özelliğidir. Genç servinin yeşilliği yere yakın ve gövdesinin görülen kısmı ise daha kısadır. Yaşlı servide yeşil kısmın zamanla yerden yukarıya doğru uzaklaştığı, yeşilliksiz gövde kısmının da daha uzun bir manzara gösterdiği göze çarpar adeta gözle fark edilmeksizin, çok uzun yıllar süresince havalanan yeşil bir balon gibi. Bu keyfiyeti ağacın alt dallarında ki (tabii budanma) denilen ve servide uzun seneler sonra etkisi fark edilen olay ile ilgilidir Yeni sürgünler daima dalların uç tarafındadırlar. Geçmiş yıllardan kalan ve sürelerini dolduran pul yapraklar, dökülmeye başlayınca yerleri boş kalmaktadır. Tabii budanma neticesi bir yandan alt dallar eksilirken bir yandan da pul yaprakların azalması servinin yere bağlılıktan sıyrılıp göklere doğru yönelen bir manayı ilham eder. Tebrizli Saıb yine bir beytinde: Kes izi kayd-ı hazô.n u bahar şud azô.d Ki hem çu serv ez ın bag çıd dô.men ra (Hazan ve bahar kaydından azad olan kimse, servi gibi, bu fani dünyadan eteğini çeker) der. Bazı mezar taşlarında sembolizm çok fazla ileri gitmiştir. Mesela mezar taşı üzerindeki "servi içinde servi motif!" doğumda ölen kadını ve doğurduğu kız çocuğunu sembolize etmektedir' "Haşhaş bitkisi ve çam kozalakları" ebedı uykuyu ve cenneti temsil eder. "Meyve" motifi ölümsüzlük sembolüdür. Müslüman için hayatın meyvesi cennettir Bu sebeple meyve, sembol olarak Allah'a dönüşü ifade eder. Zira meyve geleceğin tohumunu içinde taşır, çünkü o özdür. Eski toplumlarda da çiçek ve meyveleri verimlilik, üreme ve berekete ulaşmak için adak olarak kullanılmıştır Mezar taşlarındaki meyve tabağı içinde yer alan "nar, armut, üzüm, erik, kayısı, kavun, karpuz, ceviz, limon, hurma, incir" gibi meyve örnekleri, hayat, bereket ve bolluk sembolü sayılmaktadır. Zira nar, incir, ve hurma Kur'an'da cennet meyvesi olarak anılmaktadır. Ayrıca, Hz Muhammed'in (sav) hutbe verirken hurma ağacına dayanması ile ilgili olay da Müslümanlarca bu ağaca gösterilen sevginin tezahürünün sebeplerindendir Taşlar üzerinde sıkça görmeye alıştığımız "geometrik biçimlerin kökü Orta Asya'ya ve inanç olarak Taoizm'e bağlanır Eşkenar dörtgen, altıgen, kare ve dairevi sonsuzun, kainatın sembolleridir iç içe geçmiş çok kenarlı geometrik biçimler her dönemde sevilerek kullanılmış olmasına rağmen Anadolu' da daha çok Selçuklular Devri' nde kullanılmıştır islam sanatında geometrik biçimler, sonsuzluk ve süreklilik göstererek Allah fikrini hatırlatırlar. Bir düzen içerisinde süre giden geometrik çizgiler (tek, ve sonsuz olan) gücün, adaletin, genişliğin, sonsuzluğun sembolüdürler. Anadolu mezar taşlarında yaygın kullanılan motiflerin başında "kandil" motifi gelir. Bu motif, ö[ünün yolunu aydınlatıcı bir ma na ile yüklü ve bazı örneklerde kandilin gövde kısmında 'Allah" yazdığı için "Yaratıcı" yı sembolize eder. Nur suresi 35. ayette: "Allah, göklerin ve yerin nuru'dur O' nun nurunun misali tıpkı içinde lamba bulunan bir kandillik gibidir O lamba kristal bir fanus içindedir o fanus da sanki inciye benzer bir yıldız gibidir ki, doğuya da batıya da nispet edilemeyen mübarek bir ağaçtan, yani zeytinden (çıkan yağdan) tutuşturulur Onun yağı neredeyse, kendisine ateş değmese dahi ışık verir. (Bu) nur üstüne nurdur. Allah, dilediği kimseyi nuruna eriştirir." buyurulmaktadır. Anadolu' da ilk örneklerinin Selçuklular döneminde görüldüğü kandil motifi, günümüze kadar değişik kompozisyon ve biçimlerde sevilerek kullanılmış bir motiftir. Mezarda yatan kişinin kabrini aydınlattığına, onu karanlıklardan yani bilinmeyen tehlike ve felaketlerden koruyacağına inanılır. 12. yüzyıldan itibaren çokça kullanılan "Lale" motifi ise, vahdet-i vücudu yani Allah'ı sembolize etmektedir. Zira Allah ismindeki harfler ile lale kelimesinin yazılışındaki harflerin ebcet hesabına göre sayı değerleri aynıdır. Hilal kelimesi de bu cümledendir. Lale ile gülün bir arada kullanıldığı örnekler de mevcuttur. "Gül"ün süsleme sanatlarında ve özellikle mezar taşları üzerinde görülmesinin sebebi ilahi güzelliği sembolize etmesi ve Hz. Muhammed'in remzi olmasından kaynaklanmaktadır. Bu yüzden "verd-i Muhammed!" veya "gül-i Muhammed!" isimleri de verilen gülün kokusunu n, Hz. Muhammed'in kokusu olduğuna inanılır. Sarıklarda, kavuklarda ve diğer başlıklarda bu motife sıkça rastlanır. Goncai gülün açılmamışı, yani "halvet" halidir. "Yakası dar, teng-dil, yüzünü dürmüş, uykuya varmış" gibi sözlerle de ifade edilen gonca "mahzen-i esrar" diri dudaklarda "hem-raz" dır. Gonca sırrını sakladığı halde gül açılıp saçılarak sırrını aleme faş eylemektedir. Başların tacı olan gül, aynı zamanda cennet çiçeğidir. ibrahim Peygamber'in, ateşe atılınca gül bahçesine düştüğüne inanılır. "Sümbül" motifi, Halvetıliğin ve Sümbüllüye tarikatının sembolü olarak kullanılmıştır. "Yasemin çiçeği", Hz. Fatıma'nın sembolüdür. Mezar taşları üzerinde çok çeşitli çiçeklerin stilize edilerek kullanıldığı görülür. Bunun yanı sıra çiçeklerin natüralist yani tabiattan olduğu gibi alınarak ta kullanıldığına şahit oluruz. "Lale, gül, sümbül, karanfil, yıldız çiçeği, buhur-ı Meryem, şakayık, küpe çiçeği, haseki küpesi, nergis, süsen" ve birçok çiçek taşların üzerinde açmaya devam etmektedir. 16 ve 17. yüzyılda bulaşıcı hastalıktan ölen çocuk sandukalarının üzerleri kumaş desenleriyle kaplıdır ve bel kısımlarına işlenen kemer üzerindeki 'lama" ya da "hançer" hayatlarının kısa kesildiğini anlatır. Hançer motifi, ruh ve bedenin alakasının kesilmesini de ifade etmektedir. Bu motif Orta ve iç Asya' da tasvir edilmiş olup kurban, yemin, itaat, sadakat gibi önemli konuların sembolü olması ve ölünün ruhunu şeytan ve kötü ruhlardan koruduğu na inanılması bu motifin mezar taşları üzerinde tasvirine sebeptir. Taun yani vebadan ölenlerin mezar taşlarına dairevi işaretler hakkedilirdi. Kadın mezar taşlarında kadının takıları ve özellikle kadını simgeleyen süs motiflerine yani "gerdanlık, küpe, broş, çiçek" gibi motiflere oldukça sık rastlanır. Kadın mezar taşlarında ıs. yüzyıldan sonra Batı tesiri süsleme çok fazla hissedilir ve çok süslü mezar taşları görülür. Gelinlik çağına gelmeden ölen kızların mezar taşlarında kitabeninüzerinde gelinin boynunu ve hotozunu andıran kabartma ve işlemeler görülür. Taşın boyun kısmına çeyiz sembolü olan "gerdanlık ve küpeler" işlenir. Yüzün olduğu boşluğu da çiçekler doldurur. Uzaktan bakıldığında çiçeklere sarılmış bir kadın heykelini andıran taş, sembolizm açısından bir zirvedir. Yine gelinlik çağında ölen genç kızların mezar taşlarına işlenen "Ters Lale" yahut 'Ağlayan gelin" çiçeği Doğu ve Güney Doğu Anadolu'da baharda açan, çiçekleri aşağıya bakan bir bitkidir. Ters lale, Hristiyanlar'ca da kutsal bir çiçektir. Hz. isa çarmıha gerildiğinde Hz. Meryem'in döktüğü gözyaşlarıyla yetiştiğine inanılan bu çiçek, Asurlularda her sabah göbeğinden su akıttığı için "Ağlayan lale" adıyla anılmaktaydı. "Mühr-i Süleyman"motifi; bolluk, bereket ve güç sembolü olarak kullanılır. iç içe geçmiş iki üçgenden oluşan altıgen yıldız şeklindeki motifin, Süleyman Peygamber'in yüzüğünden mülhem olduğu ve üzerinde ism-i azam'ın yazılı olduğu rivayet edilir. ism-i azam ise, Allah'ın en büyük adıdır. Yahudiler bu motifi meydana getiren üçgenlerdeki her açıya: ibrahim, ishak, Yakub, Musa, Harun ve Davud peygamberi isnat ederler. Yüzüğün üzerindeki üçgenler tılsımı i kabul edilir. Bir inanışa göre, üçgen stilize edilmiş bir gözdür. Bu açıdan ele alınca üçgenleri her yöne bakan gözler olarak ta kabul etmek mümkündür. Halk arasında kullanılan "vakitsiz ölüm" tabiri de anne ve babasından önce vefat eden kişiler için kullanılırdı.Mezar taşları üzerindeki simge ve semboller muhakkak bu kadarla sınırlı değildir. Bugün bazı insanlarımızın yanlarından geçerken sadece "bakıp geçtikleri" mezar taşlarımız kültür ve medeniyetimizin tapu kayıtlarıdır. Kısaca, mezar taşları herkesin bir gün fani olacağının simge ve sembolleridir.,

Bilderberg Toplantıları

2007-05-21T10:19:00.001Z

“Bunlar, tarihin tanıdığı en şaşırtıcı
imparatorluğun güçlü baronlarıdır.”

Bilderberg, Hollanda’nın Oosterbeek kentinde bulunan bir otelin adı. Bu oteli önemli kılan ise 1954’te bu otelde yapılan bir toplantı. O günden bugüne anılan adıyla “Bilderberg Toplantıları”na adını vermiş bu otel, herhalde ileride “kapitalizmin Kâbe’si” olmaya hak kazanacak: Eğer işler, kapitalizmin baronlarının o toplantılarda planladıkları gibi giderse.
Şimdi konumuz “planlar” değil, o Fabrika’nın bu sayısında uzunca anlatılıyor. Herhalde önümüzdeki on yıl için bir önsözdür; en azından kapitalist enternasyonal için. Kanlı bir çarpışmaya hazırlandıkları bellidir ve bu kan Doğu Asya ile Ortadoğu’da akıtılacaktır. Biz şimdi burada “baronlar”dan başlıyoruz. Konumuz güçlü baronlar ve onların adamlarıdır. Bilderberg, kuşkusuz bir “baronlar” toplantısıdır ve bizdeki adamlarının kimliği bu yıl için belli olmuştur.
Bilderberg’in bu yılki katılımcılarının Devlet Bakanı Ali Babacan, DYP Genel Başkan Yardımcısı Mehmet Ali Bayar ve TESEV Vakfı’nın diplomat kökenli yöneticisi Özdem Sanberk olduğunu öğrendik. Bu sonuncu isim, örgütün Türkiye’deki ayağı açısından önemlidir, çünkü Sanberk’in toplantıya bu yıl ikinci defa katıldığı belirtiliyor. Bunun anlamı, Bilderberg örgütünün daimi Türkiye koordinatörü Selahattin Beyazıt’ın artık emekliye ayrıldığıdır. Malum dünyada artık işlerin yapılışı biçimi değişmiştir. Demek ki Sanberk, bu yeni politikanın Türkiye’deki adamı; şahindir. Güvercinleri soruyorsanız onlar 11 Eylül’ün ateşinde kızardı.
Evet basbayağı gizli bir örgütten söz ediyoruz; dışa kapalı, girmek için örgütün onayı gerek; elbette sıkı bir hiyerarşi de var. Biz gidenlerden birinin Türkiye Cumhuriyeti’nin AKP’li bir bakanı olduğunu öğreniyoruz ama demek ki bakanımız aynı zamanda bir örgüt adamı. Özdem Sanberk’i bir yana bırakıyoruz; iki dinli bir yurttaşımız olup olmadığını çabuk öğreniriz. Ama diğer iki katılımcının işaret ettiği şey daha önemli. Hem Babacan hem de Bayar zaten Amerika’dan ülkemize gelmişti; orada piştikleri ve görevlerini yapmak üzere ülkemize gönderildikleri üzerine tonlarca yazı yazıldı. Demek ki Amerikalılar Bilderberg’e çağırmak için içeriden birilerini bulamıyor ya da bulmak istemiyor artık. Çok ayıp, hem gizli örgüt toplantıları yap, hem de oraya yalnızca kendi “ajanlarını” çağır. 11 Eylül’den sonra gelişen Amerikan yüzsüzlüğüne verip geçelim.
Bilderberger Mehmet Ali Bayar bir televizyon kanalında bu zamana kadar olmayan bir şeyi yaparak toplantı hakkında bazı bilgiler verdi. Verdiği bilgileri aktarmadan önce örgüt hakkında çizdiği tabloya değinmek gerek. Bayar, bunun bir kulüp toplantısı olduğunu, Davos’ta ne konuşuluyorsa bu toplantıda onların konuşulduğunu, gizliliğin ise davet edenlerle toplantıdan önce yapılan bir centilmenlik anlaşmasından kaynaklandığını, abartılmaması gerektiğini söyledi. Ancak biz 1990’ın Mayıs ayında yapılanı hatırlıyoruz; o yıl New York’a yakın bir sayfiye kasabasında olanlar basına da yansımıştı. Bir “seçkinler söyleşisi buluşması!” için olağanüstü önlemler alınmış, üç gün boyunca sayfiye kasabası güvenlik güçleri tarafından tamamen kuşatılmış, içeriye davetlilerden başka kimsenin girmesine izin verilmemişti. Gazeteciler dahil bölgeden kuş uçurtulmuyordu. Öte yandan toplantıda katılımcıların not tutmasına, her türlü yolla kayıt yapılamasına da izin yoktu. Bu toplantı hakkında her zaman olduğu gibi basına hiçbir bilgi verilmemiş, katılımcılar toplantı boyunca dışarıya çıkarılmamış ve tüm dünyayla ilişkileri kesilmişti. Gizliliği abartılmaması söylenen toplantılar işte böyle bir havada yapılıyordu.
Görüş alış verişiymiş! O yıl Harison Konferans Merkezi’nde örgütten el alanlar arasında Türkiye’den Mesut Yılmaz ve Erdal İnönü de vardı. Merak edenler bu ikilinin o tarihten sonraki maceralarına baksınlar. Kim ne olmuş, nerelere gelmiş.
Bu yılki katılımcıların farkı yükselmelerini Bilderberg’e borçlu olmamaları. Mehmet Ali Bayar cici ambalajlar içinde “sağı toplamak” için malum merkezlerden ülkemizin üzerine salınmıştı. Ancak hesap tutmadı, bir iki başarısız girişimden sonra “müthiş” polis şefi Mehmet Ağar’ın baş figüranı olarak işe koyuldu. Torpili yüksek yerdendir ve Ağar’ı çok uzun olmayan bir zaman içinde tasfiye edeceğini tahmin etmek için müneccim olmaya gerek yoktur.
Ali Babacan ise 35 yaşında çok önemli bir bakanlığın başına uygun görülmüştür. Biyografisinde uluslar arası para kuruluşları ile yakınlığı kayıtlıdır; artık Kemal Derviş fiyaskosunun alternatifi olduğunu çocuklar bile biliyor. Üstelik, Erbakan yetiştirmelerinin kurduğu AKP’nin bir temsilcisidir. Daha önce ayni partiden bu tür gizli örgütlerin davetlerine katılanlarla birlikte bunun ne anlama geldiğini tartışacağız.
Özetle Bilderbeg çemberinden geçenler zaten yıldızı parlak olanlar ve bir kez çember geçildikten sonra yıldız daha bir parlatılıyor. Bakmayın siz bizim Bilderberg’çilerin çoğunun düşük olduğuna. Onların hepsi yapacaklarını yaptıktan sonra düştüler. Yaptıklarının ne olduğunu anlamak için ise ülkenin düşürüldüğü hale şöyle bir bakmak yeterlidir.
Evet hep birlikte Bilderberg mağduruyuz biz; abartma değil. Türkiye’yi kimler yönetmiş diye şöyle bir bakın. Bilderbeg’çi olmayan Merkez Bankası Başkanı, Sendikacı, parlatılmış öğretim üyesi, parti başkanı var mı? Peki Bilderberg’çi olmayan başbakanımız olmuş mu hiç? Süleyman Demirel, Bülent Ecevit, Tansu Çiller (üst örgüt CFR’e çağırıldı, kadın olduğu için örgütün salonuna alınmadı, başka bir salonda ağırlandı), Mesut Yılmaz, Erdal İnönü hepsi bu örgütün çemberinden geçtiler. Erbakan’ın partisi şiddetli “Siyonist düşmanı” görünürken, prenslerinden Abdullah Gül, öğretim üyesi Doğu Ergil’in refakatinde Bilderberg’in üst örgütü CFR (Council of Foreign Relation)’a çağrılarak ifadesi alındı. Kasım 1996’daki o toplantıdan sonra Abdullah Gül’ün de yükselişi ivme kazandı. Sonra efendim Tayyip Erdoğan henüz kabul edilmedi ama
o da acısını Rotary Kulüp toplantısına katılıp konuşma yaparak çıkardı. Yanında Meclis Başkanımız ve şiddetli türban radikali Bülent Arınç da vardı. Erbakan hocalarının deyişiyle artık hepsi “Siyonist işbirlikçisi” olmuştur.
Bakmayın siz Ertuğrul Özkök’ün konuyu sulandırma çabalarına; bu tür örgütlerde eninde sonunda “bir Siyonist parmağı” vardı, hala var. Yoksa bu merkezlerde alınan kararlar hep İsrail’in faşist politikalarının lehine olmazdı. Önemli olan ise bu kararların bize ve bizim gibi ülkelere nasıl yansıdığıdır. İşte size Türkiye’yi son 40 yılında yöneten insanlar, işte Türkiye’nin içinde bulunduğu durum.
Şu “dinci gericiliğin” haline bir bakın; Tayyip Erdoğan Rotary’ci, Abdullah Gül CFR’ci, Ali Babacan çiçeği burnunda Bilderberg’çi. Bülent Arınç, herhalde Rotary toplantısına da türbanlı eşini götürmüştür; götürmediyse yazık olmuştur.
Bu kadar çabuk dökülmeleri kim ne derse desin şaşırtıcıdır. Şimdi önümde bir gazete kupürü var: 14.5.2003 tarihini taşıyor. ABD’nin Irak seferi sırasında izlemekten hicap duyduğum için televizyonumdan silmek zorunda kaldığım “HaberTürk” adlı “şey”in gazetesinden. Bu bir köşe yazısı, köşede yazar olarak yüzsüz bir adam var. İsminin de isim olmadığı bellidir; Uğur İpekçi imzasını taşıyor. Efendim bu “şey” Bülent Arınç’la bir söyleşi ayarlamış, aralarından biri de Arınç’a “Siz Sabatayist misiniz?” diye sormuş. Tabii Arınç sinirlenmiş. Bu yüzsüz Uğur İpekçi, yazısı boyunca Arınç’ın Sabatayist olduğunu ima ediyor. Tabii Arınç’ın Sabatayist olup olması önemli değil ama bunca zaman neyin üzerine politika yaptıklarını düşündüğümüz zaman insan biraz nahoş oluyor. Dönmelerin tutuculuğu her zaman korkunçtur. Biliyorsunuz bunların bir de “Anchorman”ı vardı; geçtiğimiz ay “İslamcı olmadığını” açıkladı. İslamcı da değilse peki nedir? Siz karar verin artık. Çinliler, birine beddua etmek için “ilginç bir dönemde yaşayasın” derlermiş! Bize hangi Çinli neden beddua etti anlamıyorum. Bu kadar olur! Koca “İslamcı hareket”imizin “sahte” çıktığına mı yanayım, bir baş örtüsü yüzünden heba olan yıllarımıza mı?
Özeti kapitalizme bir günde teslim oldular. Artık “Yahudi dinindendirler”, tanrıları paradır. “Onu da satılım, bunu da satalım, kaynak yaratalım” tarikatı olmuşlardır. Dolayısıyla “kapitalist enternasyonal”e çağrılmalarında hiçbir sakınca yoktur.
ENTERNASYONAL’İN AVRUPA ŞUBESİ
Peki ne istiyor bu Bilderberg örgütü. Açık ki Bilderberg toplantıları basit bir fikir teatisi yeri değil, görünmeyen bir iktidar odağının icra organı. İpleri asıl elinde bulunduran kuruluş ise merkezi ABD’de olan CFR. Bilderberg bu kuruluşa bağlı olarak çalışıyor. CFR’e bağlı bir örgüt daha var ki, buna “Trilateral” adı veriliyor. İlhamını masonluktan alan bu örgütler, özellikle masonluğun zayıflamasından sonra onun işlevlerini üstlenerek “bir dünya hükümetinin kurulması” için çalışıyorlar
CFR’in kuruluş tarihi taa Birinci Dünya Savaşı’na dayanıyor. Aslında bir Avrupa iç savaşı olan Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra yüksek finans çevreleri ile birlikte bu tür gizli cemiyetler de Avrupa’dan göçüp ABD’de üstlendiler. 1921’de banker Morgan’ın girişimiyle Council of Foreign Relations (CFR-Dış İlişkiler Konseyi) kuruldu. Kuruluşundan sonra ABD’nin tüm başkanları, seçilmeden önce CFR üyesi olmuşlardır. Dünya tarihi için önemli bir olay olan Yalta Konferansı’nda Amerikan heyeti üyelerinin dörtte üçü CFR üyesiydi. Günümüzde CFR, ABD hükümetinde, siyasette, iş yaşamında, medyada, gizli servislerde ve din alanında en önemli görevlerde bulunan 400 kişiden oluşmaktadır.
Bu ilginç örgüte mali kaynak sağlayan kuruluşların adları yan yana getirildiğinde tablo tamamlanıyor: Ford Vakfı, Carnagie Vakfı, Rockefeller Vakfı, IBM, ITT, Standart Oil. CFR hem hükümet, hem de iki büyük siyasal parti üzerinde etkili.
İşte, bizim Bilderberg, bu CFR’in Avrupa için oluşturduğu gizli bir örgütün adı. Bu sonuncusunun kuruluş tarihi ise İkinci Dünya Savaşının hemen ertesine rastlıyor. Toplantıların amacı, resmi açıklamalara göre, ulusal politikaları ve uluslar arası ilişkileri etkileyen kişilerin resmi olmayan ve kişisel bir ortamda tanışmalarını, ortak sorunlarını kendilerini sonradan bağlamayacak bir biçimde tartışabilmelerini sağlamak. Yakın bir zamanda bu toplantıların tartışma gündemleri şöyle sıralanmıştı: Gümrük duvarlarının kaldırılması, ulusal orduların sınırlandırılması ve uluslar arası bir polis gücünün oluşturulması, uluslar arası bir parlamentonun oluşturulması, BM’ye üye devletlerin egemenlik alanlarının sınırlanması. Bu maddeler, bazı çevrelerce “Bir dünya hükümetinin asgari programı” olarak da değerlendirilmişti. Bu değerlendirmede, örgüt üyelerinin “sert” açıklamalarının da payı var elbette. CFR üyesi Paul Warburg’un açıklaması bunun en bilinen örneği. Warburg Amerikan senatörlerinin önünde amaçlarını şu veciz sözlerle ifadelendirmişti: “Hoş olsun ya da olmasın bir dünya hükümetine sahip olacağız. Tek sorun, bunun fetih yoluyla mı, yoksa mutabakat yoluyla mı kurulacağını bilmek.”
“Muhtemel dünya hükümeti”nin organlarından biri de Trilateral Commisyon. Trilateral da tıpkı diğerleri gibi Amerikan kökenli bir örgüt, merkezi de orada. Bilinen adresi şöyle: 345 East 46th Street, New York. Bu örgüt bünyesinde çoğu masonluk, B’nai B’rith, Bilderberg Grubu, CFR gibi başka kuruluşlara da üye önemli kişileri barındırıyor.Üyeleri atama yoluyla devşiriliyor; tek kriter örgütün büyük dünya çevresine (mondialiste) hedefini kavramaları ve bu amaçla çalışmaya hazır olmaları. Üyelerinden hem demokrat, hem de demokrasinin yarattığı tehlikelerin bilincinde olmaları isteniyor. Şimdi bu bilincin, “demokrat olmanın” önüne geçtiği görülüyor.
Örgütün çalışma alanı Wall Street, Tokyo Borsası ve mason localarının merkezi Londra. İtalya’da ortaya çıkan “P-2 Locası-Vatikan-Gladio” skandalının arkasında da Trilateral Commisyon’un varlığı ispatlanmıştı. Trilateral’in ilk başarısı, Beyaz Saray’a o güne kadar adı sanı duyulmamış bir üyesini, Jimmy Carter’i seçtirmek olmuştu. O da seçilir seçilmez hükümete örgüt üyelerini doldurmuştu. İsmi geçenler arasında bir kısım baronların etkileri bir hükümetle sınırlanmayacak kadar derindi; Walter Mondale, Cyrus Vance, Harold Brown, Zbigniev Brzezinski, Samuel P. Huntıgton. Bu isimlere Kissinger’ıda eklediğinizde CFR-Trilateral şebekesinin gücünü anlamanız mümkündür. Elleri kolları uzundur ve çoğu bunu uluslar arası şirketlerde yaptıkları eksersizlere borçludur.
Bunların kollarının Türkiye’ye uzanmasına şaşırmamak gerek. Örneğin eski bir Nazi olduğu iddia edilen Kissinger’ın Türkiye’de öğrencileri var; en bilineni Bülent Ecevit. Ecevit aynı zamanda Bilderberg’in müdavimlerinden. 1975 yılında Türkiye’de yapılan Bilderberg toplantısı öğrencinin en parlak dönemine rastlamıştı. 25-27 Nisan günlerinde Çeşme Altınyunus Oteli’nde yapılan toplantıyı Milliyet gazetesinde Örsan Öymen şöyle anlatmıştı:
“Şu Bilderberg toplantısından söz etmek istiyorum. Dünyanın kaderiyle dolaylı dolaysız ilgili olan ünlüler... Sermaye çevreleri... Petrol tröstlerinin hissedarları... danışmanlar ve gene dünyanın önemli kamuoyunu oluşturan yayın organlarının büyükleri...
Altınyunus Oteli’nde bir araya geliyorlar. Muhterem refikalarından ayrı, büyük bir ‘gizlilik havası’ basarak. Ve bir maça hazırlanan futbol takımının ‘kamp hayatı’ görünümü içinde. Avrupa’nın, Amerika’nın, Yakın Doğu’nun siyasal gelişmeleri konusunda kulis yaparak. Kimi diyor ki bu bir ‘Farmason’ örgütüdür. Bir başkası Shell şirketinin en büyük hissedarı Prens Bernhard ve Amerika’nın iki büyük bankasının sahibi David Rockfeller’ın öncülüğünü öne sürüyor ve ‘Büyük Sermaye Locası’ sıfatını yakıştırıyor, Bilderberg’çilere...
Ve bütün bu savların ardından sorular soruluyor:-Ecevit’in ne işi var büyük sermaye yanında?”
O günün gazeteleri ise Çeşme’deki Bilderberg toplantısına Ecevit’in büyük sermaye çekincesi yerine Rahşan Hanım çekincesi koyduğunu yazıyor; masonik kökeni nedeniyle kadınların alınmadığı toplantıya Rahşan Hanım’la birlikte katılmak için direniyor. Bilderberg’in “kadınsız toplantı düzeni”ni bozması Kissinger’in yetiştirmesi Ecevit’in ilk anti-emperyalist başarısı olarak Örsan Öymen tarafından tarihe kaydediliyor.
1975 yılında “sermaye karşıtı” ve Rahşan Hanım dolayısıyla anti-emperyalist Ecevit’in de katıldığı bu ilginç toplantıya Hollanda, Avusturya, Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, İzlanda, İrlanda, İtalya, Norveç, İsveç, İsviçre, İngiltere, A.B.D. ve elbette Türkiye’den ilginç konuklar katılıyor. Prensler, Başkanlar, Uluslar arası şirketlerin temsilcileri, Uluslar arası kuruluşların başkanları, ünlü politikacılar Çeşme’de üç gün boyunca dünya sorunlarını konuşuyorlar. Katılan isimlerler yan yana dizildiğinde görüntü tamamlanıyor: O.E.C.D. Genel Sekreteri Lennep, NATO Genel Sekreteri Luns, Dünya Bankası Başkanı McNamara, Avrupa Topluluğu Komisyonu Başkan Yardımcısı Simonet, İtalya’dan FİAT Başkanı Agnelli, İrlanda Dışişleri Bakanı Garret Fıtzgerald, Hollanda Prensi Bernhard, Carnegie Vakfı Başkanı Johnson, Ünilever Yönetim Kurulu Başkanı Goudswaard, İsveç Başbakanı Olof Palme, İngiltere’den muhalefet lideri Margaret Thatçer, ABD’den Lehman Brothers İşletme Müdürü George W. Ball, Trilateral Komisyon Başkanı Zbigniev Brzezinski, Avrupa İşleri Devlet Bakan Yardımcısı Arthur Hartman, IBM Şirketi Başkan Yardımcısı Hubner, Chase Manhattan Bank Yönetim Kurulu Başkanı David Rockfeller...
O yıl Çeşme’ye davet edilen yerli Bilderberg’çilerimiz de şöyle not ediliyor: Dışişleri Bakanlığı Enformasyon Dairesi Başkanı Semih Akbil, Şirketler Müdürü ve toplantının Türkiye Koordinatörü Kürt kökenli işadamı Selahattin Beyazıt-örgütteki kod adıyla “Sela”-, NATO nezdinde eski Büyükelçi M. Nuri Birgi, Dışişleri Bakanı İhsan Sabri Çağlayangil, Başbakan Süleyman Demirel, Tıp Profesörü İhsan Doğramacı, CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit,Başbakan Yardımcısı ve CGP Genel Başkanı Turhan Feyzioğlu, Dışişleri Bakanlığı İktisadi İşler Dairesi Başkanı Oğuz Gökmen, Profesör Gülten Kazgan, Türk-İş Genel Başkanı Halil Tunç, Profesör Memduh Yasa, Şirketler Müdürü ve şimdi Yaşar Holding Başkanı Selçuk Yaşar.
Altan Öymen’in anlattığına göre 1975 yılında Altınyunus Oteli’nde o yıl konuşulanlar şöyle: Yakın Doğu, Kıbrıs ve Türkiye sorunları. O yıl Türkiye’ye Kıbrıs çatışması nedeniyle konulan silah ambargosunun kaldırılması da toplantı gündemindeymiş. Toplantının yapıldığı ülkenin önemine binaen değil, katılımcı silah şirketleri temsilcilerinin bastırması nedeniyle.
Örgüt 1954 yılında kurulduğunda toplantı gündemi daha aydınlatıcıydı: “Sovyet yayılmacılığına karşı batının birliğini kurmak”
Toplantıyla ilgili haberlerde “masonluk” etkisi şiddetle reddediliyor ama örgütün fikir babası Polonya Yahudisi Joseph Ratinger İsveç Farmasonluğunun yüksek dereceli bir üyesiydi. Üstelik bu kimliğiyle çok sayıda diplomatik entrikaya katılmış ve müttefiklerin Nazi Almanya’sı ve faşist İtalya’ya karşı zaferini izleyen yıllarda “mondializm”in icadı da ona düşmüştü.
Dahası var: 1976 yılına kadar örgütün başkanlığını “büyük sanayicilerin dostu” Prens Bernhard de Lippeyürüttü. Başkanlığı terk etmesi ise yine bir skandala denk geliyor; Prens, Lockhead skandalının baş aktörlerinden biriydi ve hakkındaki suçlamaları kabul etmek zorunda kalmıştı. Ne var ki gerçek patron, “işbilirliği” ile ün yapmıştı. David Rockefeller, üst örgütlerden aldığı güçle skandalları ört bas etti.Örgüt o günden bu yana güvenle yürümeye devam ediyor. Bir not daha, Çeşme macerası sanıldığı gibi Türkiye için bir ilk değil; 1959 yılının Bilderberg toplantısının Yeşilköy’de yapıldığı yönünde notlar var ancak katılımcılar hakkında henüz sızan bir bilgi yok.
MİLLİ DAMADIN İFŞAATLARI
Bilderberg Grubu’nun her toplantısı büyük bir gizlilik içinde yapılsa da, kimi gazeteciler zaman zaman bilgi vermekten kendini alıkoyamıyor. Bunların çoğu da övünmek için yazılanlar; şecaat arz ederken merd-i kıpti sirkatin söyler! İnönü ailesinin damadı Metin Toker 1984 yılındaki toplantı hakkında yazdıkları bu konudaki ilklerden biri. İşte Toker’in anlattıkları:
“Bu hafta Perşembe akşamından beri Norveç başkenti Oslo’nun yakınındaki Sandefjord’un Park Otel’i tam bir alem. Yorucu bir çalışma gününden sonra otelin evvela yemek salonunu, sonra barlarını dolduranlar yatılı lise öğrencilerinin havasına bürünüyorlar. Herkes herkesle ahbap, herkes herkesle istediği gibi, herhangi birinin tanıştırmasını beklemeden veya buna lüzum görmeden konuşuyor. Hitap tarzı genellikle küçük adlarla oluyor. Konular bazen önemli, bazen hafif. Hikayeler de anlatılıyor. Bazen kapalı, bazen açık.
Vakit gece yarısına gelmeden etraf tenhalaşmaya başlıyor. Çünkü ertesi sabah erken yeniden toplanmak lazım. O toplantılarda ciddiyet başlıyor. Ele alınan konulan dünyayı ilgilendiren konular. Katılanlar da olaylara yön verenler. Dün akşamki ‘Henry’ şimdi Kissinger yazan yerde oturuyor. ‘David’ ünlü Rockefeller’dir. ‘Walter’ toplantının başkanı Federal Almanya eski Cumhurbaşkanı Scheel’in küçük adı. ‘Josef’in oturduğu yerdeki isim Luns’tur. Ve Bernard NATO Başkomutanı General Rogers’tir.
Bir de herkesçe bilinmeyen, fakat dünya finans aleminin kralları olanlar da var. ‘Paul’ Amerika hazinesini elinde tutan Wolcker’dır. ‘Lars’ İsviçre hazinesinin anahtarını üzerinde taşıyan Woalin’dir. ‘Karl Otto’ Alman hazinesini yönetiyor. Bunların yanında özel dünya bankalarının bir numaralı adamları: Wallenberg’ler, Baron Lamberg’ler, Edison telefonlarının başkanı, IBM Başkanı, Philips Başkanı.
Nihayet siyaset adamları, başbakanlar, bakanlar ve dünyanın en etkili gazetelerinden gazeteciler, Hollanda Kraliçesinin kocası, İskandinavyalı işçiden çok işvereni andıran işçi sendikaları yöneticileri. Ama onlar az...
Bilderberg toplantılarının esası ‘İnsanlar konuşa konuşa anlaşırlar’ fikrine dayanıyor. Amerika ile Avrupa arasında özel, fakat bu seviyede bir diyalogun lüzumunu anlayanlar bundan 30 yıl önce böyle bir toplantıyı öngörmüşler.
İlk toplantı Hollanda’da, Bilderberg’de yapıldığı için fikir örgütleştiğinde örgütün adı Bilderberg toplantıları olmuş. Örgütte Türkiye’nin ilk temsilcisi Muharrem Nuri Birgi’den görevi Selahattin Beyazıt almış. Beyazıt için nasıl Rockefeller ‘Dawid’ ve Kissinger ‘Henry’ ise onlar için de şimdi Beyazıt ‘Sela’dır. Eski ve inanılır bir dosttur. Yüz küsur kimsenin beraber geçirdiği üç günün özelliği şu: Toplantı salonunda veya yemek masasında yahut barın başında konuşulanlar, konuşulan ne olursa olsun orada, Park Otel’in içinde kalıyor. Bundan dolayı da rahat ve serbest konuşuyorlar. Fikirler olduğu gibi, arka düşüncesiz söyleniyor. Ne propaganda, ne şantaj, ne ifşaat tehlikesi var. Bu, centilmenler arasında bir anlaşma.
Ülkelerin birbirleriyle ilişkilerinde böyle toplantılar büyük rol oynuyor. Çünkü ona katılanlar, bazısı resmi, bazısı mali, bazısı siyasi, bazısı kamuoyu oluşturmada kendi ülkelerinde etki sahibi. Gerçi her toplantıda çekirdeği aynı, fakat etrafı değişik-hep aynı kimseler davet edilmiyor- bir kulüp oluşuyor ve bu, o ülkelerin uç solu tarafın-
dan hücum, hatta aleyhte gösteri sebebi sayılıyor, ama aslında gelenler farklı eğilimlerin adamları. Nitekim Part Otel’in kapısında, beklendiği gibi, ve beklenen gün ve saatte birkaç düzine gösterici bağırdılar, çağırdılar, neşe içinde dağıldılar.
Bilderberg toplantısında ağırlık işveren çevrelerinde ama işçi çevrelerinin de ağırlık taşıdığı düzeyde ve önemli milletlerarası toplantılar var.
Kültür alanlarında da milletlerarası örgütler tarz buluşmalar tertipliyorlar. Kendi konularının ‘Henry’leriyle, ‘Andre’lerini bir araya getiriyorlar.
Bir karar mı alınıyor? Bir özel çıkarın savunması mı yapılıyor? Bir eylem mi hazırlanıyor?
Eğer toplantı militan toplantısı değil Bilderberg toplantıları tabiatındaysa hayır. Bilderberg toplantılarından sonra bildiri bile yok. İnsanlar birbirleriyle tanışıyorlar, birbirlerini tanıyorlar.”
Metin Toker’e göre Bildirberg'çiler toplantılarda sadece koklaşıyor. Bir başka Bilderberger Talat Halman’a göre sadece koklaşmakla kalmayıp, ufak tefek işleri de arada karara bağlıyorlar. Bu sonuncusu biliyorsunuz uluslararası alanda değeri bilinen bir gazeteci. Robert Kolej, Columbia Üniversitesi macerasından sonra, 1971’de Kültür Bakanlığı’nı kurmuş ve yönetmişti. Halman, ne şekilde hizmet ettiyse İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth tarafından, İngiltere’nin en yüksek unvanlarından biri olan ‘Knight Grand Cross’ payesi ile onurlandırıldı. Herhalde yaptığı çeviriler nedeniyledir. Bu eğer neden buysa, İngiliz Kraleçi’nin dolandırıldığı anlaşılıyor. Zira, Shakespare çevrilerinin ardından, muhtemelen “akraba”sı İsmail Cem’e yazdığı “yalama” şiirinden sonra şiirden ne anladığı da geniş bir kamuoyuna malum olmuştu. Ancak Halman asıl ününü boşboğazlığıyla daha önce yapmıştı. Herhalde bu söz en çok ona yakışıyor: Şecaat arz ederken merd-i Kıpti sirkatin söyler! Mayıs 1993 tarihli Milliyet gazetesindeki yazısında şunları anlatıyor:
“1993 toplantısı, geçen hafta Atina’da yapıldı. Katılanlar arasında Hollanda Kraliçesi, İsveç Başbakanı Karl Bildt, Belçika Prensi Philippe, NATO Genel Sekreteri Manfred Wörner, Clinton’ın sağ kolu Vernon Jordan, Yugoslavya arabulucusu İngiltere’nin eski Dışişleri Bakanı Lord Owen, NATO eski Genel Sekreteri Bilderberg Başkanı Lord Carington, Avusturya Devlet Başkanı Franz Vranitzky, Dav Rockefeller, birkaç ülkeden bakanlar, büyükelçiler, eski başbakanlar ve bakanlar vardı. Türkiye grubunda Selahattin Beyazıt, Atina
Büyükelçimiz Hüseyin Çelen, Rüştü Saraçoğlu ve ben... Rüştü Saraçoğlu, kısa güzel felsefi bir konuşma yaptı. Ben de üç kere söz aldım. Bilderberg toplantılarında yüz kişi, ABD-Avrupa ilişkilerini, eski Yugoslavya sorunlarını, dünyada liderlik bunalımını, ABD’nin iç ve dış politikalarını, Japon ekonomisini, İtalya olaylarını, NATO’ya ilişkin sorunları tartıştı. Bilderberg Türkiye’deki sesleri dikkatle dinleyen seçkin bir siyasal topluluk.” Halman’ın toplantının içeriğiyle ilgili verdiği bilgileri takip edin; ABD-Avrupa ilişkileri o tarihten sonra hızla değişti, eski Yugoslavya sorunları içinden çıkılmaz bir halde ve yeniden kanamak üzere bekliyor, dünyadaki liderlik bunalımı Amerikan şiddetiyle halledilmeye çalışılıyor, Japon ekonomisi bildiğiniz gibi, İtalya olayları dediği herhalde Vatikan-Gladio-P2 olsa gerek -sahi ne oldu o iş?- NATO biliyorsunuz artık fiilen yok.
Türkiye’den Bilderberg toplantılarına en çok katılan kişi Selahattin Beyazıt’tı. Onun da İngiltere Kraliçesinin “dostları” arasında yer aldığını biliyoruz. Ancak Sela, bir çevirmen değil, köşe yazarı hiç değil. Bilderberg toplantılarına göre şirketler müdürü ama hangi şirketlerin müdürü olduğu da belli değil. Muhtemelen buradaki “şirket” lafı çağrıştırdığı şey değil. En zengin 100 Türk listelerinin değişmez Kürt işadamı aynı zamanda Galatasaray Spor Kulübü çevresinden. Sela’dan sonraki daimi katılımcılar arasında Nejat F. Eczacıbaşı ve M. Nuri Birgi ismine rastlıyoruz. 1985 yılından sonraki toplantıların katılımcıları arasında ismi geçenlerden bazıları şöyle: Jak V. Kamhi, Osman Okay, Mesut Yılmaz, Erdal İnönü, Hüseyin Çelen, Rüştü Saraçoğlu, Talat Halman, Lice’li Hikmet Çetin, Amerikalı Şerif Mardin, devrimci Cem Boyner. Toplantılarda mutlaka temsil edilen kuruluşları da sıralayalım: OECD, IMF, EEC, NATO, IBRD, GATT, AT. Bilderberg’in kapsama alanındaki ülkeler ise şöyle: Belçika (NATO ve Kontrgerillanın Avrupa Merkezi), Kanada, Danimarka, Finlandiya Fransa, Almanya, İtalya, Hollanda, Norveç, İsveç, İsviçre, Türkiye, İngiltere, ABD, Avusturya, Avustralya, Yunanistan, İzlanda, Yeni Zelanda, Pakistan, Portekiz, İrlanda. Bu ülkeler listesi aynı zamanda Süper NATO’nun da örgüt haritasını gösteriyor.
Fetih ya da mutabakat; dedik ya mutabakatçı güvercinler çoktan 11 Eylül ateşinde kızardı. Şimdi fetihçilerin zamanındayız.
DİŞLİ İŞADAMLARI ÖRGÜTÜ
Bu tabir, bugünlerde Bilderberg tartışmalarının tarafı gibi görünen İslamcı gazeteci Fehmi Koru’ya ait. Koru, 1985 Nisanında Çiller’in ABD gezisine katılmış, izlenimlerini de uzun uzun yazmıştı. Bu yazılardan Çiller’in ABD’ye değil CFR’e davetli olduğunu da öğrenmiştik. Bu örgüt Çiller’i ta Amerikalara kadar götürmüş ama herhalde muhataplarının bir kadın olmasından dolayı tanışma koklaşma seansının yapılacağı salonu örgütün dışında bir yerde ayarlamıştı. Dünyayı yönetme iddiasındaki bu ilginç örgüt çatısı altında bir kadın görmeye tahammül edemiyordu yani. Fehmi Koru gezi dönüşü 19 Nisan’daki Zaman gazetesindeki köşesini CFR’e ayırdı. İzleyelim:
“New York ‘Council of Foreign Relations’ ABD’nin en iyi bilinen ‘güç odağı’... Başkanlığını uzun yıllar Banker David Rockefeller yapmıştı, şimdiki başkanı ise Leslie Gelb... İkinci Dünya Savaşı sonrası ‘yeni dünya düzeni’, kısaca CFR diye de bilinen bu örgütün dişli ve ünlü üyelerinin çabalarıyla oluşmuştu. IMF, Dünya Bankası gibi finansal kuruluşlar, CFR üyesi bankerlere ilham ve ter borçlu. Birleşmiş Milletler’in ebeliğini yapan San Francisko Konferansı’nı da CFR toplamıştı.
Bir özelliklerini daha kaydedeyim; ABD yönetimi, özellikle en önemli makamlarını, bu örgütün üyelerine terk ederken gönül rahatlığı duyuyor. Cumhuriyetçiler iktidara geldiğinde, dışişleri, hazine ve savunma gibi bakanlıklara CFR’in Cumhuriyetçi bilinen üyeleri geliyor ve kadrolarını aynı titri taşıyan kişilerden oluşturuyor; İktidarı Demokratlar devraldığında da aynı durum bu defa onlar için tekrarlanıyor: Bill Clinton, Warren Chiristopher ve Wiliam Perry de CFR üyeleri...”
Böylece ABD yönetiminin bütünüyle CFR demek olduğunu öğrendikten sonra geliyoruz Tansu Çiller’in ABD gezisine. Fehmi Koru bu konuda da şunları yazıyor:
“Buraya yolu düşen her ‘önemli yabancı’ New York’taki CFR binasında düzenlenen bir toplantıda sınanır. Bülent Ecevit’ten Turgut Özal’a bir çok siyasetçi-bazısı siyasete atılmadan önce- ABD ile ilk resmi temaslarını o binada yapmışlardı. Özal, ABD ziyaretlerinde, bu örgütün ilgisini hep üzerinde hissetti. Gazetecilerin içeri alınmadığı kapalı kapılar ardındaki toplantılarda neler konuşulduğunu belki bir gün öğreniriz.
Başbakan Tansu Çiller, gezinin ilk çalışma gününde Türk-Amerikan Dernekleri ile CFR tarafından düzenlenmiş bir toplantıda konuştu. Toplantının özelliği, CFR’in adını taşımasına rağmen, basına açık olmasıydı. Bunu sağlamak için olsa gerek toplantı, örgütün binasında değil, çok yakınındaki bir üniversitenin tiyatro salonunda
yapıldı. CFR toplantılarına, kadınlar konuşmacı olarak da katılamıyorlar mı acaba?
Gözler ister istemez, daha önceden aşina olunan yüzleri arıyor. Salonu dolduranlar arasında pek az ‘ünlü’ sima bulunuyordu. CFR Başkanı Gelb, konuyu sunma görevini yardımcısına devretmişti. Etrafta fark edilen sadece birkaç bildik kişiydi; Prof. Bernard Lewis ile ABD’nin Ankara Büyükelçisi Marc Grossman.”
Fehmi Koru, düzenleyicilerinin pek önemsemediğini ima ettiği toplantıyı şöyle değerlendiriyor: “Başbakan’ın, dinleyende ‘müsamere’ çağrışımı yapan bir üslubu var. Burada konumunu bir tür ‘hesap verme’ biçiminde gördüğü için olsa gerek, müsamere havası oldukça hissedilir haldeydi.” Daha önce provalar yaptığı ve söyleyeceklerinin ezberlettirildiği kesindir. Türkiye Cumhuriyeti başbakanları artık gelenek olduğu üzere hesabı yalnızca CFR türü örgütlere vermektedir.
BİLDERBERG’TE İKİ TÜRK
Ertuğrul Özkök, 1995 yılı içinde yapılan Bilderberg toplantısını bu başlık altında vermişti. Gerçi katılan kişilerle başlık arasında bir gerilim ortaya çıkıyorsa da şimdi konumuz bu değil: Özkök’ün yazısında doğruluk ve tutarlılık aranmaz. Özkök, Bilderberg’deki iki Türkün Liceli Hikmet Çetin ile işadamı Cem Boyner olduğunu haber veriyordu. Hikmet Çetin CHP’nin başındaydı, Cem Boyner ise YDH’yı kurmuştu. Yani şimdiki prensler Ali Babacan ve Mehmet Ali Bayar’ın pozisyonunda. Sonrasını biliyorsunuz; onca güce ve olanağa rağmen bu kadar başarısızlık. Özkök yazmamasına rağmen, toplantıda iki “Türk”ün daha olduğu öğrenildi; Sala ve Amerikalı Şerif Mardin. Yazdığına inanacak olursak, Özkök’ün “vakit yetersizliği”nden gidemediği toplantının birinci oturumunda bakın ne konuşulmuş? “Refah devletinin gerçek maliyeti nedir; korumacılık kaçınılmaz bir şey midir? Birleşmiş Milletler barışı sağlayabilir mi? Avrupa Birliği, daha ileri bir entegrasyona gitmeli mi? Herkes için iş var mı?”
Bir gün sonra, Özgür Gündem gazetesi Bilderberg toplantısında başka konuların da toplantı gündemine geldiğini yazdı; Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Hikmet Çetin, NATO’nun saygınlığını yitirmemesi gerektiğini söylemişti. İsviçre’nin Zürih kenti yakınlarındaki dağ merkezi Burgenstock kasabasına özel bir helikopterle getirilen Çetin, NATO’ya görevlerini hatırlatmıştı. Cem Boyner ise ABD’nin Türkiye’nin AB’ye alınması için lobicilik yaptığını haber vermişti. Boyner kime güvenmemiz gerektiğini de böylece söylemiş oluyordu. Dahası bu lobi işi ABD’nin AB nezdindeki Büyükelçisi Stuart Eizenstat’la Jefi Kamhi’nin evinde yenilen yemekte verilmişti. Şimdi bu yazıyı, bu bilgilerin hangi noktasından tutup götürelim. İşte “Big Brother” işte adamları. Her durumda tek bir ana fikir çıkıyor: Yönetimler gelir geçer CFR baki kalır.
Bütün bunlara karşın karşımıza tıpkı Bilderberg’te olduğu gibi oldukça masum görünüşlü bir örgüt çıkıyor. CFR, Amerikan kamuoyuna uluslararası bir ruh yaratmaya ve bu yöndeki inisiyatifleri eşgüdümlemeye yetenekli diplomasi, finans, sanayi, bilim ve iletişim uzmanlarını bir araya getiren bir çalışma grubu olarak sunuluyor. Bu sunuşun doğru bir yanı da var; günümüzde CFR, ABD hükümetinde, siyasette, iş yaşamında, kitle iletişim araçlarında, CIA’de ve din alanlarında en önemli görevlerde bulunan belli bir sayıda insandan oluşuyor. Ford, Carnagie, Rockefeller Vakıfları ve IBM-ITT-Standart Oil of New Jersey gibi uluslararası önem taşıyan büyük tröstlerin cömertçe desteklediği CFR, ABD hükümeti, Kongre ve iki büyük siyasal parti üzerinde önemli bir etki sahibi. CFR üyeleri uluslararası ilişkileri sayesinde batılı devletler üzerinde doğrudan; Dünya Bankası gibi üyelerinin yönettiği uluslararası kuruluşlar aracılığıyla dolaylı olarak sıkı bir denetim kuruyorlar.
CFR içinde 11 Eylül’e kadar “mutabakatçılar” egemendi. Özellikle Lockheed ve Watergate skandalları CFR ve Bilderberg’deki mutabakatçıların zaferini perçinlemişti. O kadar ki Nixon ve Prens Bernhard de Lippe’in düşüşü de bu olaylardan sonra mutabakatçıların kazandığı zafere bağlanıyordu. Mutabakat denildiğini bakmayın, bir sürü kirli işini içinde bu mutabakatçıların da eli var. Çünkü örgüt üyelerinden hem “demokrat, hem de demokrasinin yarattığı tehlikelerin bilincinde olmasını talep ediyordu. Bu bilinç nedeniyledir ki P-2 Mason Locası ve Gladıo ortaklığının arkasından Trilateral Commisyon çıktı. Örgütün isim ve para babalarından Rockefeller’in sabıkası ise daha radikal. Aydınlık yayınları arasında çıkan “Kontrgerilla ve MHP” adlı yayından izleyelim: “Amerika’nın Kore yenilgisi, emperyalist askeri uzmanları derin derin düşündürürken, Amerika’nın en büyük tekellerinden Rockefeller grubu, 1956 yılında şu öneriyi getirdi: ABD’nin çıkarlarına uygun düşmeyen herhangi bir durumu düzeltmek için dünyanın neresinde olursa olsun derhal müdahale edebilecek yeteneklere sahip özel askeri birlikler kurulmalı. Bu özel askeri birliklerin gayet hareketli olması ve çeşitli yerel harpleri başarıyla sona erdirecek yetenekte olması gerekir.

Rockefeller grubunun önerdiği özel askeri birlikler Amerikan kontrgerillasının ilk nüvesini meydana getiriyordu.” Rockefeller adının bütün kapitalist enternasyonal kuruluşlarının içinde olması da gösteriyor ki bu ailenin işi sadece kar peşinde koşmaktan ibaret değil. Grup dünyanın her yerine dağılmış şirketleriyle sistemin korunması için gereken karşıdevrimci örgütlenmelerin başını çekiyor. Örneğin İtalyan ve Japonlarla ortaklıkları aynı zamanda o ülkelerdeki anti-komünist oluşumlarda da ortaklığı getirmişti. Örneğin İtalya Hıristiyan Demokrat Parti’nin 60’lı yıllardaki genel sekreteri olan eski Başbakan Aldo Moro’nun sağ kolu Freato, CIA’nin kendilerine ayda 60 milyon liret verdiğini anlatmıştı. Bu parayı kendisine Roma’daki ABD Sefaretindeki CIA şefinin verdiğini belirten Freato, bu çeki hemen parti kasasına yatırdığını itiraf etmişti. Yine bir CIA görevlisi olan Richard Brenneke, Süper NATO şebekesi olan Licio Gelli yönetimindeki P-2 Mason Locası’na aktardıkları paranın bazen ayda 10 milyon dolara çıktığını söylüyordu. Licio Gelli’nin emirleri aldığı kişiler ise, Rockefeller ailesi ile aynı şebeken Henry Kissinger ile Alexander Haig’di. Dahası, bu ailenin önerisiyle kurulan Kontrgerilla örgütünün teorisyeni de Kissinger’dı. NATO ülkeleri Genelkurmaylarının el kitabı olan “Ayaklanmaları Bastırma El Kitabı”nın yazarı olarak görünen David Galula, Kissinger’den başkası değildi. Bu adamın Türkiye’deki bazı siyasilerle de sıkı ilişkileri var. Örneğin Kissinger 1996 yılının son aylarında TÜSİAD’ın daveti üzerine Türkiye’ye geldi ve “Ulusal Kalite Kongresi”ne katıldı. Bunun üzerine bir basın toplantısı yapan Talat Turhan şunları söyledi:
“İstihbaratçılıkta bir kural vardır, istihbaratçılar emekli olmazlar. Ele geçirdiği bir bilgiyi ilgili makamlara hemen verirler. Anladığım kadarıyla Kissinger, ağırlıklı olarak Türkiye’ye angaje bir istihbaratçı. Türkiye’deki devlet adamlarıyla çok sıkı, çok yakın dostlukları var. Bunlar kolay kolay kurulacak dostluklar değil. 1992 yılında Yahudilerin Osmanlı’ya göçüşünün 50. Yılı kutlanıyor: New York’ta, orada Kissinger’la Özal’ı çok samimi bir pozda görüyoruz. 1994’de bir gazetede Ecevit’in anıları ya da onunla yapılmış bir söyleşi yayınlanıyor, orada bir paşa var: Kıbrıs harekatından önce Ecevit, sabaha kadar telefon ediyor Kissinger’a. Ne maksatla ediyor, onu bilemeyiz. Ecevit bilir. Ama, özellikle böyle bir harekat öncesinde böyle bir telefon konuşmasının bir anlamı olması lazım gelir. Bazı kaynaklarda da Ecevit’in Kissinger’ın öğrencisi olduğu söyleniyor. Ecevit’in de bununla öğündüğü söyleniyor. Hangi tarihte, hangi okulda onu bilemiyorum, araştırılması gerekir. Yine 1994 yılında Kissinger buraya çağrılıyor ve bir tekke açıyor. Kissinger’la bir tekke açılışının ne gibi bir ilişkisi olabilir? 1995 yılında Cumhurbaşkanı Demirel, Arjantin’e gidiyor, Arjantin’de hiçbir sıfatı olmayan Kissinger’la yan yana geliyor. Kissinger’ın Türkiye ile olan ilişkisi süreklilik arz ediyor ve bunu Cumhurbaşkanlığına taşıyor. ‘Türkiye’de ilk tanıdığım kişi dostum Selahattin Beyazıt’tır’ diyor. Selahattin Beyazıt, bir anlamda, enternasyonal kapitalizmin Türkiye’deki ayağı. Küresel boyutta etkin konumda olan bir adamın Türkiye ile olan ilişkisinin ucu, yeni dünya düzeninin; serbest piyasa ekonomisinin hakim kılınması çabasına, hatta PTT’nin T’sinin satışına kadar gidiyor.” Kissinger’in Türkiye’de irtibatı olan kişilerin başında gelenler kim? Süleyman Demirel ve Bülent Ecevit. Bizdeki P-2’lerin açığa çıkmamasının nedenini sorup duranlara duyurulur.
Bu ilişkiler ağı o kadar yaygın ve o kadar derinde ki, Türkiye’yi yönetenler hakkındaki her araştırma Amerika’da hemen hemen aynı kapılara çıkıyor. İşte 29 Eylül tarihli 2000’e Doğru dergisindeki bir haber. “Rockefeller’den Diplomalı Başbakanlar” başlığını taşıyan habere göre bu isimler şöyle:Özal, Yılmaz, Demirel, Ecevit. Haberde verilen bilgilere göre Ecevit Amerika’ya Rockefeller bursu ile gidiyor. Ecevit’in sosyal psikoloji ve Ortadoğu tarihi öğrenimi için seçtiği yer Kissinger’ın okulu Harward. Kissinger o yıllarda Ecevit’e burs veren kurumda da yöneticilik yapıyordu. Ne rastlantı değil mi? Harward’da CIA tarafından finanse edilen ve Kissinger tarafından yönetilen seminerlere katılanlar arasında Raymond Aron, Bernard Russel, Olaf Palme ve Bülent Ecevit gibi isimler sayılıyor. Kesinlikle rastlantıdır! Demirel’in payına ise Eisenhower bursu düşüyor. Bu bursu Türkiye’den kazanan tek isim Demirel. Turgut Özal ise icazeti CFR üyesi Zbigniew Brzezinsky ve Baba Bush’tan alıyor.
Bu ilişkilerin ne anlama geldiğini kapitalist enternasyonal teorisyenlerinden Huntigton anlatıyor: “1975 yılında Merkezi Haberalma Teşkilatı (CIA)’ndan Portekiz Sosyalist partisi’ne muhtemelen on milyonlarca Dolar, Polonya’da Dayanışma’ya önemli mali destek, Uluslar arası Gelişme Teşkilatı’ndan (AID) ve Ulusal Demokrasi Vakfı’ndan 1988’de Şili’de General Pinochet hakkında dürüst bir referandumun gerçekleştirilmesi için milyonlarca dolar, ve 1990’da Nikaragua’da demokratik bir sonucun teşvik edilmesi için yardım dahil olmak üzere maddi destek... Carter yönetiminin, 1978 seçimlerinde oyların dürüstçe sayımını sağlamak için Dominik Cumhuriyeti kıyılarına Amerikan savaş gemilerini yollaması; Reagan yönetiminin 1983’te Granada’yı istilası; Bush yönetiminin Aquino’yu desteklemek üzere uçuşlar yaptırması ve 1989’da Panama’yı istila etmesi; Filipinler ve El Salvador’da demokratik biçimde seçilmiş hükümetlere, Marksist-Leninist ayaklanmalarla yaptıkları savaşlarda askeri yardım; Afganistan, Angola, Kamboçya ve Nikaragua’da demokratik olmayan yönetimlere karşı yürütülen ayaklanmalara mali destek olmak üzere, askeri eylem...”
Ne için yapmışlar bunu: Demokrasi için! Hangi demokrasi? Elbette Amerikan demokrasisi. Şimdi ne zaman bu gizli örgütlerden söz edilse düzenin kiralık kalemleri hemen feryat ediyorlar: Komple komplo! Örneğin Ertuğrul Özkök gibilere bakacak olursak CFR bir “Thin-Tank” kuruluşu. Şu işe bakın ki birçok “Thin-tank” kuruluşunun üyesi aynı zamanda CFR üyesi. 1969 yılında yapılan bir listeye göre CFR neredeyse bütün “Thin-Tank” örgütlerini kontrol ediyor; örneğin Brookings Instituon’un 22, Rand Corporation’un 29, Hudson’ın 14, Middle East Institute’in 33 üyesi aynı zamanda CFR üyesi. Rockefeller Vakfı’ndan 14, Carnagie Vakfı’ndan 10, Ford Vakfı’ndan 7, Rockefeller kardeşler Vakfı’ndan 6 yönetici bu örgütün üyesi.Örgüt önde gelen Amerikan üniversitelerinde de oldukça etkili. Kurumun yılda dört kez yayınladığı Foreign Affairs (Dış olaylar) siyasi gündemi ve ABD Dış politikasını belirlediği için dünyanın en etkili yayın organı sayılıyor. Beyaz Saray’ın bütün Ulusal Güvenlik Danışmanları bu kuruluşun üyeleri arasından seçilmektedir. Üstelik son yüzyıldaki bütün başkanlar bu kuruluşun üyesi.
Doğrusu ABD siyasetini bu bir avuç insanın yönlendirdiğine inanmak güçtür. Ama bakın Wright Mills “İktidar Seçkinleri” adlı çalışmasında bu tabloyu nasıl yorumluyor: “Günümüzde Birleşik Devletler adına alınan siyasal yönetim kararları bir avuç kimse tarafından alınmaktadır. Devletin yürütme organını oluşturan bu kırk elli kişilik grupta Başkan, Başkan Yardımcısı, kabine üyeleri, devlet kuruluşlarının ve çeşitli komisyonların başkanları, Başbakanlık Uygulama Dairesi üyeleri ve Beyaz Saray’ın önemli personeli yer almaktadır... Bunların dörtte üçü, siyaset dışı alanlardan gelmiş kimselerdir... Otuz dokuz kişilik bu grubun otuzu, meslekleri yönünden, mali yönden, ya da hem meslekleri hem de mali çıkarları yönünden şirketler dünyasıyla yakın ilişkileri olan kimselerdir... Amerikan devlet sisteminde en önemli siyasal kararların alındığı dışişleri, maliye ve savunma bakanlıklarının başında bulunanlar ise sırasıyla, biri Morganve Rockefeller şirketlerinin uluslararası işlerine bakan ünlü bir hukuk danışmanlığı şirketinin New York temsilcisi; biri Orta Batının ünlü şirketlerinden birinin yöneticisi ve otuzdan fazla diğer şirketin direktörlüğünde bulunmuş biri; diğeri de ABD’de en büyük üç ya da dört şirketinden birinin ve Amerika’nın en önde gelen silah ve askeri gereç imalatçısı bir başka şirketin eski başkanı olan biridir.” Düpedüz bir şirketler diktatörlüğünün elinde olan sistem güzel bir deyişle “cari bilinç paketleme sistemi” ile dünyanın en demokratik düzeni olup çıkıvermektedir. Komploların en büyüğü ise bizzat bu demokrasinin kendisidir.
BİLDERBERGÇİ İSLAMCILAR
Yıllar önce Tansu Çiller ile birlikte CFR toplantısına davet edilen gazeteci Fehmi Koru, bu yılki Bilderberg toplantısı tartışmasının taraflarından biriydi. Koru’yu taraf haline getiren gelişme ise Hürriyet gazetesinin konuyu manşete taşımış olması. Hürriyet, yıllardır bu tür örgütlere muhalif olduğu bilinen İslamcı kesimden katılımcının kendi pozisyonlarını meşrulaştıracağını düşünmüş olacak ki fırsatı değerlendirmede karar kılmıştı. Oysa, biliniyor ki, Bilderberg’in önceki yıllardaki davetlileri arasında Hürriyet gazetesinin yönetici ve yazarları da var. O zaman ne haber yapmayı düşünmüşler, ne de Bilderbergci yazarları konu hakkında yazı yazmıştı.
CFR’ci Fehmi Koru, Hürriyet’in bu yılki Bilderberg heyecanını şöyle anlatıyor: “Ertuğrul Özkök konuyla ilgilendi... Ona, bu yılki Bilderberg’e Ali Babacan’ın katılacağı haberi cuma akşamı ulaşmış. Restorana gidip telefonla gelişmeyi izlemişler. Özel kalemi bile bakanı Antalya’daki parti toplantısında sanıyormuş. Nihayet, bir hafta önce Babacan’la röportaj yapan Yener Süsoy’dan bakanın Paris’e gittiğinin teyidi alınmış... ‘Bize de büroya gidip haberi yazmak kaldı’ diyor Ertuğrul Özkök...’Doğal olarak Özkök’ün yazısı Bilderberg’e dinci katılımından çıkarılacak pay vurgusuyla başlıyordu: ‘Devlet Bakanı Ali Babacan, dinci kesimin yıllardır, Siyonist güçlerin zirvesi diye yerden yere vurduğu Bilderberg toplantısına katılıyor. İslâmcı kesimin bugüne dek Siyonist bir örgütlenme diye nitelediği Bilderberg konferansına AKP, Devlet Bakanı Ali Babacan’ı gönderiyor. Toplantıya, Türkiye ile ilgili açıklamaları olay yaratan ABD Savunma Bakan Yardımcısı Paul Wolfowitz de katılacak.”
Ali Babacan, Fransa’da yapılan Bilderberg toplantısına gizlice gitmişti. Hürriyet bunu Ali Babacan’ın toplantıyı “İslamcı parti tabanından saklamak” olarak yorumlamıştı. Koru ise gizliliğin örgütün bir kuralı olduğuna dikkat çekti. Koca Wolfowitz bile saklanarak gidiyordu, Babacan’ın saklanmasından daha doğal ne olabilirdi: “Wolfowitz, bu gezisinde ilk dört ülkeye aynı gün uğrayacağı halde, haber içerisine öylesine yerleştirilmiş beşinci ülke olan Fransa’da üç gün kalacak... Belli ki, Wolfowitz, ‘gizlilik’ kuralına uyabilmek için icat etmiş Balkan gezisini... Patronu Donald Rumsfeld de Bilderberg'çi, onun da yolunu Fransa’ya düşürmesi bekleniyordu. Colin Powell’ın ise toplantıya katılacağı biliniyor... “
Hürriyet’in satır arasına sıkıştırdığı “Siyonizm” meselesine gelince, bakın Koru bu konuda neler söylüyor: “Hürriyet, ilk gün verdiği habere, kimin aklına nereden geldiyse, Bilderberg’in ‘Siyonist zirvesi’ olduğuna inanıldığı ayrıntısını eklemiş... Akılları sıra, Bilderberg konusunu, o bildik ‘komplo teorisi’ kategorisinde gösterecekler... O ayrıntıyı okuyunca ne kadar güldüğümü bilemezsiniz... Dudaklarınızda hafif bir tebessüme sebep olma umuduyla, Ertuğrul Özkök’ün ‘Siyonist zirvesi’ sandığı Bilderberg’e devamlı katılan birinin portresi size:
Otto Wolff von Amerongen Bilderberg’in kurucu kadrosundan. Von Amerongen ülkesi Almanya ile Sovyet bloğu arasındaki ekonomik bağları kuran kişi. Moscow Times, ‘50 yıldan beri’ diyor von Amerongen için, ‘Demirperde’nin iki tarafındaki iktidar ve nüfuz koridorlarında dolaşıp durdu.’ Almanya’nın Rusya nezdindeki resmî olmayan temsilcisi gibiydi von Amerongen... Esso (şimdi Exxon-Mobil) yönetimine alınan ilk Almandı; 26 büyük uluslararası şirketin yönetim kurulunda görev üstlendi.
Bu bilgileri sunan yayın organının kendisine ‘Siyonist’ denildiğinde itiraz etmeyeceğini sandığım yazarı, ‘Von Amerongen’in adını duymadınız mı yoksa?’ diye sorup devam ediyor: ‘Özgeçmişini fazla ortalarda dolaştırmayan biri o; iyi de yapıyor. 84 yaşındaki ‘işadamı’nın geçmişi, kendisini, İkinci Dünya Savaşı sırasında Nazi Almanya'sının Yahudilerin servetini yağmalaması olayıyla irtibatlıyor çünkü...’ Bilderberg’i ilk başlatan Prens Bernhard (kendisi Kraliçe Beatrix’in babası oluyor) da Nazi işbirlikçisi idi.
‘Siyonist Zirvesi’ ha! Ne kadar zekice, değil mi?
Otele ilk gelenlerden birinin Henry Kissinger olduğunu girişte okudunuz. Kissinger’ın yüreğinin korkudan ‘pıt, pıt’ attığına eminim. Toplantı öncesinde Fransız adalet bakanlığı ile bir anlaşma yapılıp teminat alınmamışsa, Kissinger’ı Paris’te tutuklanma tehlikesi bekliyor çünkü...
Şaşırdığınızı biliyorum. Kissinger, güçlü döneminde verdiği tâlimatlar yüzünden ölümlere sebep olduğu için tâkibat altında. Şili’de Gen. Pinochet’nin iktidara tırmanması sırasında (1973) uğursuz bir rol oynamıştı Henry Kissinger. Gen. Pinochet’in ölümünden sorumlu oldukları arasında beş de Fransız vatandaşı var. Bu sebeple, Roger Le Loire adlı yargıç, hem Pinochet hem de Kissinger hakkında tâkibat başlattı.
2001 yılında Paris’e uğradığında, yargıç Loire’ın yönlendirmesiyle, polis, Kissinger’ın kaldığı Ritz Otel’e gitti. ‘İhzar’ belgesinden haberdar olur olmaz valizlerini toplayıp ilk uçakla Fransa’yı terk ediverdi Kissinger. Bakalım, yargıç Loire, Bilderbergçi Kissinger’ın peşini bırakacak mı? “
Toplantıları yakından izleyen Fehmi Koru başka ilginç bilgiler de verdi. Örneğin toplantıya aynı aileden katılımlar oldukça sınırlıydı. Bu sınırlı olanaktan yararlanan iki aileye dikkat çekiyordu Koru; Bu yılın katılımcısı Mehmet Ali Bayar’ın kardeşi Uğur Bayar 1988 yılı katılımcısıydı. Rahmi Koç ile Suna Kıraç da bir istisna oluşturuyordu. Elbette bütün TÜSİAD başkanları toplantının değişmez konukları arasındaydı. Koru, 1-3 haziran 2000 tarihlerinde Belçika’da gerçekleştirilen 48. Bilderberg toplantısına konuşmacı olarak halen TÜSİAD yönetim kurulunda Sosyal İşler Komisyonu üyesi olarak görev yapan dönemin NTV yöneticisi Nuri Çolakoğlu’nun katıldığını belirtiyor. Çolakoğlu, bu toplantıdan çok kısa bir süre sonra NTV’den ayrılarak, Bilderberg toplantısına Türkiye’den davet edilen bir diğer önemli isim olan TÜSİAD üyesi Muharrem Kayhan’ında ricasıyla TÜSİAD’a yönetici olmuş. Bilderberg türü örgütlerde “yeni akrabalıklar” kurulduğunun delilidir; öyle anlaşılmalıdır.
Şimdi tabloyu tamamlayalım; Ecevit’ten Erdoğan’a, Çiller’den Babacan’a bu kadar farklı mezhepten simayı bir çatı altında toplayan güç nedir? Ve asıl önemlisi, bu kadar “enternasyonalist” örgütün üyeleri olmalarına karşın neden bu kadar “milliyetçi-mukaddesatçı” görünüyorlar? Fabrika’da sürekli tekrarlıyoruz; bu kavramlar hırsızın, uğursuzun, işbirlikçinin sığınağıdır. Ülkelerini gizli örgütlerin toplantılarında uluslar ötesi şirketlere pazarlayanlar halkın üzerine en zalim saldırıları yaparken vatan millet naraları atarlar. Her yerde böyledir bu.
KOMPLO BİR ÖRGÜTLENME PRATİĞİDİR
Tablo ortadadır; tablodan bir “komple komplo” görüntüsü çıkmaktadır. Fabrika’nın elinizdeki sayısında “Amerikan Savunmasının Yeniden İnşası” başlıklı raporu dikkatlice okuyun. Bu saldırganı daha da saldırgan yapma politikasını güden, azgın, vahşi bir kapitalizmin gelmekte olduğunun en büyük işaretidir. Rapor, silahlanmayı sınırsızca arttırmayı, dünyanın hemen her yerine silahlı müdahaleler yapmayı önermekte ve bunu trajik bir biçimde sadece kaba güce dayanarak yapmayı talep etmektedir. İmzacıların çoğu Yahudi’dir ve Siyonizm’e yakındır. Quayle, Rumsfeld, Wolfowitz, Halilzad, Fukuyama, Chaney gibi imzaların göstereceği gibi hepsi CFR üyesidir. Şimdilerde dillendirildiği gibi kapitalist emperyalizm, giderek daha fazla bir “İngiliz-Yahudi” medeniyeti biçimine bürünmekte, dünyanın her yerinde sinsi, tanımlanmamış bir ırkçılıkla birlikte gitmektedir. Evet Ortadoğu petroldür ama belki ondan daha da fazla İsrail’dir, Siyonizm’in nüfus alanıdır. En yeni teknolojiye dayanan silahların yanında, kutsal kitaplarının karanlık yorumlarına dayanan bir açgözlülük ve kıyıcılıkla dünyanın mazlum halklarına saldırmaktadırlar. Savaşlarının adı “Armegedon”dur, düşman “goyim”dir, işgal edilen toprakların adı “vaat edilmiş topraklar”dır.
Shakspeare’in deyişiyle “Karanlıklar prensi beyefendidir!” Bu örgütler, içlerinde barındırdıkları adamlarının görünüşleri ile çelişik bir biçimde, bir papazlar örgütü, bir hahamlar örgütü gibidir; yıllardır mason örgütlerinin içinde öğrendikleri bilimdışı, irrasyonel öğretileri gerçekleştirmek isteyecek kadar çılgındırlar. Bu karanlık öğretilerin kemikleştirdiği dehşetengiz bir dünya görüşünün hizmetinde, kendi imal ettikleri dinlerinin yönlendirmesindedirler. Onların “Yeni Düzen”lerinin adı her koşulda ve arsız bir faşizme rağmen demokrasidir.
Dünyayı fethedecek bu adamlara da dikkatli bakın; Bush’un eblehliği, zeka kıtlığı asla kişisel bir durum değildir; bu ideoloji ve bu düzen geri zekalılığı kutsamakta, dünyayı bir tımarhaneye çevirmektedir. Dünyayı yönetme yeteneğine sahip olmadıkları bellidir ama bu dünyayı bir yangın yerine çevirmeyeceklerinin işareti değildir. Bu Hitler taslakları, bu neo faşistler tarihte görülmemiş imha silahlarının tetiğini çekmek üzere hazırlanmaktadır. Dünyanın her yerinde işbirlikçiler bulmakta, yetiştirmekte ve mazlum halkların üzerine salmaktadırlar. Bu Bilderberg’ler, Trilateraller, CFR’ler örgütlenmiş çılgınlığın yuvalarıdır. Komplo, artık kapitalist emperyalizmin alamet-i farikasıdır.
Bu devasa güç karşısında karamsarlığa mı kapılmalıyız? Bu raporun “İlkeler Bildirgesi”ne bakın. Biz söylesek, “solun hayalciliği” denilip geçilecek bir çok şey orada var: “Ele geçirdiğimiz fırsatı çarçur etme ve mücadeleyi kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyayız. Tamamen daha önceki yönetimlerin biriktirmiş oldukları sermayeden yiyoruz hem askeri yatırımlar ve hem de dış politika başarıları açısından durum bu. Uluslar arası ilişkiler ve savunma harcamalarındaki kesintiler, devlet idaresinin araçlarına karşı bir ihmal ve kararsız liderlik Amerika’nın dünya üzerindeki etkisini sürdürmeyi gittikçe daha zor bir hale getiriyor.” Bu sözler boşuna söylenmemiştir; dünyanın en “teknolojik ordusu”yla Afganistan’a saldırdılar ve Taliban’ı yendiklerini ilan ettiler. Şimdi, aynı Taliban’la anlaşma yolları arıyorlar çünkü iktidarları, bütün Afganistan fatihlerinin başına geldiği gibi Kabil’in dış mahalleleri ile sınırlıdır. Irak’ta bir zafer kazandıklarını ilan etmelerinin üzerinden birkaç ay geçmiş olmasına rağmen bu kısa süredeki kayıpları, zafer kazandıkları saldırının kayıplarına yaklaştı. Bu arada son politikaları bütün Ortadoğu ve bütün doğu Asya’daki dengeleri çoktan değiştirmiştir. Bütün zamanların en çılgını ve en eblehi olan ABD yöneticileri oynattıkları taşları yerine oturmakta sıkıntı çekmektedir ve 11 Eylül’ün rüzgarı da artık arkalarında değildir. Bunun, ABD’nin neo faşist yöneticilerinin bir komplosu olduğu artık kendi içlerinde de dillendirilmektedir ve neo faşist yöneticilerin saldırganlığında gidişin sonunu kestirememenin korkusu var.Dedikleri gibi sermayeden yemektedirler ve daha on küsur yıl önce kazandıklarını düşündükleri zaferin ışıkları sönmeye yüz tutuluştur. ABD kaybedecektir; çünkü hiçbir güç onun hantal yapısını sadece çıplak şiddet yoluyla ayakta tutamaz. Kaybedecektir, çünkü bu düzen ideolojik olarak bitmiştir ve iddiaların tersine biz şimdi gerçek bir tarihin kapısındayız.
TÜRKİYE NEDEN ÖNEMLİ?
Bu bitişi gözlemlemek için ABD’ye bakmaya da ihtiyaç yoktur. Bizde de uzantıları var ve bunların bitmiş siyasal yapıların içinde olması aynı etkinin bir sonucudur. Cürete bakın! Bu koca ülkeyi Mehmet Ali Bayar ve Ali Babacan ile yöneteceklermiş!... Bilderberg’e çağrılmış olmalarından bu niyetlerini anlıyoruz.
Gazetelere yansıyan tartışmalardan sonra Mehmet Ali Bayar Kanal 7’de bu yılki Bilderberg toplantısının içeriği hakkında bilgiler verdi.
Bunlardan biri, bu yıl Atlantik'in iki yakası arasında baş gösteren gerginlikmiş. Irak’ın “fethi”, biliyorsunuz, okyanusun iki yakasını karşı karşıya getirmişti. Sonra efendim, Bayar’ın açıklamalarına göre toplantıda iki ana panel konusu varmış: Birincisi Almanya ile ilgiliymiş ama Almanlar sosyal güvenlik mekanizmasının sorunlarını anlatmışlar ve Mehmet Ali Bayar’ı da biraz sıkmışlar. İkinci panel konusu ise Türkiye’nin durumuymuş ve katılımcıların bu konu hakkındaki sorularını “müthiş performansıyla” Ali Babacan yanıtlamış.
Türkiye’yi Bilderbeg'çiler için bu kadar önemli kılanın ne olduğunu bilmiyorum ama bu aralar kulağımıza gelen söylentileri hatırlatalım. İlki, Ordunun AKP hükümetine gizli bir muhtıra verdiği yönündeydi ve bu basında “genç subaylar AKP’den rahatsız” biçiminde yansıdı. Bir süre önce bir İngiliz yayınında Türkiye’de darbe tehlikesine dikkat çeken yayınlar yapılmıştı. Bunların rastlantı olmadığı bellidir. Bunların nedeni “Ordunun savaşmadan bir savaş kaybettiği” yönündeki değerlendirmeler mi göreceğiz.
Ama asıl önemlisi, ABD’de bizimle ilgilenen başka örgütlerin de varlığıdır. Bunlardan biri “yatay ve dikey değişiklik beklentisi” olan ülkeler arasında Türkiye’yi de saymıştı kısa bir süre önce. Yani bizden başka herkes Türkiye’de çok uzak olmayan bir zamanda “bir şeyler olacağı” beklentisi içinde.
Öyleyse Bilderbeg'çi biraderlerimiz Ali Babacan ve Mehmet Ali Bayar bu toplantıda neler konuşulduğunu, Türkiye hakkında hangi soruların sorulduğunu bir an önce açıklamalıdır. Tabii Özden Sanberk de. Ülkenin altı oyulurken, bu milliyetçi mukaddesatçı kardeşlerimizin Bilderberg gibi gizli örgütlere ülkelerinden daha fazla bağlılık göstermeleri biraz ayıp oluyor. Yaptıkları ayıp işleri eleştirenlere “vatan haini” damgası yapıştıranlara hatırlatıyor ve uyarı görevimizi yapıyoruz.
AKP mi? Bundan böyle Türkiye’de hiçbir kuvvet İslam’a dayalı bir siyasal örgüt kuramaz. Her türlü siyasal değer açısından üryandırlar ve bu görülmüştür. Türkiye artık sola mecburdur.

Ek: Yine Bilderberg - TAHA KIVANÇ
Yazılarını okuduğunuzda kalbinin İsrail için attığını hissedebildiğiniz bir yazar Joseph Farah; yönettiği dergi (Whistleblower) ve internet sitesinde (www.worldnetdaily.com) ‘İslâmî terör’ başlıklı haberler hemen dikkat çekiyor. Bu sebeple ‘Dünya hükümeti iş başında’ başlıklı bir yazıya imza atması ilginç.
Daha da ilginci yazının şu giriş satırları: “Komplolara inanır mısınız? / Her yıl bir araya gelip dünya üzerindeki egemenliklerini daha da artırmak üzere komplolar planlayan güçlü insanların varlığına inanır mısınız? / Bütün bunların dünya medyasının sessiz uyumu sayesinde gizlice olup bittiğine inanır mısınız?”
Joseph Farah cevabı yine kendisi veriyor: “Size haberlerim var. Gerçekten de komplolar söz konusu. Gerçekten de güçlü bir takım adamlar dünya egemenliği için komplo peşindeler. Dünya basını sağır-dilsizi oynarken neredeyse tam bir gizlilik içinde davranıyorlar.”
İster inanın ister inanmayın, Farah’ın bu yazısı, geçen hafta sonu Paris’e 20 km mesafedeki Versailles Sarayı’na bitişik Trianon Park Otel’de yapılan bu yılın Bilderberg toplantısıyla ilgili dünya basınında yer alan iki yayından birini (diğeri BBC’de) teşkil ediyor. Batı’da herhalde yüzbinlerce gazete, onbinlerce televizyon olmalı; hepsi de Bilderberg’in ‘sessizlik’ kuralına uydu bu yıl da...
İngiliz haber kuruluşu BBC’nin yayını önemli. Muhabir Emma Jane Kirby, ‘Seçkin güç simsarları gizlice buluşuyor’ başlıklı haberinde, ‘esrarengiz’ dediği Bilderberg’ten ‘dünyanın mâlî ve siyasî seçkinlerinin örgütü’ olarak söz ediyor. Verdiği öteki bilgiler şunlar: “Örgütün üyesi yok; kimlerden oluştuğu bilinmeyen bir heyet her yılın dâvetli listesini belirliyor. Toplantılar gizlilik içinde yapılıyor ve dâvetliler katıldıklarını açıklamıyorlar...”
Bu yıl Türkiye’de ‘gizlilik’ kuralının birkaç kez çiğnendiğini bilseler Bilderbergçilerin yüreğine inerdi. Önce Hürriyet, devlet bakanı Ali Babacan’ın dâvetli olduğunu açıkladı. Bir başka dâvetli de, tanıdığı bir yazara şu notu gönderdi: “Sevgili Güler, salı günkü yazında ‘Bu yılki Bilderberg’e acaba Türkiye’den kim gidecek?’ diye sormuşsun. Bu yılki Bilderberg’e ben katılıyorum. Devlet Bakanı Ali Babacan da katılıyor.. Bu yılki Bilderberg’in ana başlığında Irak sonrası yeniden sınırları çizilmek istenen Ortadoğu planları var. Türkiye’yi de çok yakından ilgilendiriyor Bilderberg’in gündemi.”
“Ben gidiyorum” haberini Akşam’dan Güler Kömürcü’ye ileten DYP genel başkan yardımcısı Mehmet Ali Bayar. Ağabeyi Uğur Bayar da 1998 yılı Bilderberg toplantısına çağrılmıştı. Bildiğim kadarıyla, Türkiye’den Bilderberg’e aynı aileden ikinci katılım onlardan önce Koç Ailesi’nde yaşanmıştı: Rahmi Koç (1994) ile kız kardeşi Suna Kıraç (1999)...
Koç Holding’in en tepe yöneticisi Bülent Özaydınlı da geçen yıl Washington DC yakınlarında toplanan Bilderberg’te bulunmuştu... TÜSİAD başkanları da (Erkut Yücaoğlu 1999, Muharrem Kayhan 2000, Cem Boyner 1995) Bilderberg’e sıkça çağrılıyor...
BBC, “Atlas Okyanusu’nun iki tarafında siyasî ağırlığa sahip olağanüstü etkili bir nüfuz grubu olduğu bilinmesine rağmen, Bilderberg’in ne yaptığı çok açık değil” diyor ve eleştiri yöneltenlerin ‘Bilderberg sinsi ve komplocu bir örgüt’ iddiasını izleyicilerle paylaşıyor. “Eğer yararlı bir iş yapıyorsa bunu neden gizliyor?” sorusunu da ekrana taşıdı BBC...
‘Gizli’ Bilderberg toplantısına (Portekiz’dekine) ‘gizlice’ sokulmayı başaran ‘Them: Adventures With Extremists’ adlı kitabın yazarı İngiliz gazeteci Jon Ronson’un örgütle ilgili kanaati Joseph Farah’tan ve BBC’den farklı değil: “Bilderberg söz konusu olduğunda ben yarıkomplocuyum. Her yıl pahalı toplantılar düzenleme zahmetine katlanan, kendilerini basının gözünden saklamak ve gizliliği sürdürmek için olağanüstü gayret sarf edenler, herhalde dünyanın en güçlü insanlarını geyik muhabbeti ve golf için çağırmıyorlar. Bilderberg’in dünya olayları üzerinde etkisi olduğuna inanıyorum.”
Bilderbergçiler dünyaya sadece dış politika açısından bakmıyorlar elbette, ekonomik çıkarlar da ön planda geliyor. Ancak, bazen bu ikisi birbirine dolanıveriyor. Sözgelimi, Irak’a savaş açan, Suriye, İran ve Kuzey Kore’yi fethe hazırlanan ekibin en etkili ismi ABD savunma bakanı Donald Rumsfeld... Rumsfeld de Bilderbergçi; hemen her toplantısına katılan çekirdek kadrodan...
Rumsfeld ile Bilderberg’ten arkadaşı İrlandalı Gen. Peter Sutherland’ın durumu ilginç. Gen. Sutherland, Avrupa Birliği’nde üst düzey görev yaptı, Goldman Sachs ve BP gibi dev şirketlerde başkandı. Rumsfeld ve Sutherland, 2000 yılında, Zürih merkezli enerji firması ABB’nin yönetim kurulu üyesiydiler... ABB, Rumsfeld’in yönetimde bulunduğu dönemde, şimdi ‘şer ekseni’ içinde bulunmasını izah için “Nükleer silâhları var” gerekçesi kullanılan Kuzey Kore’ye iki nükleer reaktör satan firma... Rumsfeld, 1998’de de Kuzey Kore’yi ‘nükleer arayış için olmak’ ile suçlamıştı; ama öteki Bilderberçi arkadaşıyla birlikte, o arada, iki reaktörü Kore’ye satıverdiler...
Bilderberg’e giderken “Ben katılıyorum” diye duyurmaktan çekinmeyen DYP’li M. Ali Bayar mı, yoksa Ak Partili bakan Ali Babacan mı döndüklerinde Versaille’da yaşadıklarını bizlerle paylaşacak? Ben M. Ali Bayar’dan daha fazla umutluyum.

Orhan Gökdemir

Korkunun Diyalektiği

2007-03-01T09:23:00.000Z

1.BİR MODERN CANAVAR SOSYOLOJİSİNE DOĞRU

Burjuva uygarlığının korkusu iki adda özetlenir: Frankenstein ve Drakula. Canavar ve vampir, 1816 yılında, Cenevre yakınlarındaki Villa Chapuis'un bir çalışma odasında, bir arkadaş grubunun yağmurlu bir yaz gecesini geçirmek için oynadıkları bir sosyete oyunundan birlikte doğarlar. Endüstri devriminin en hızlı döneminde doğduktan sonra, 19. yüzyıl sonundaki kritik dönemde, Hyde ve Drakula adlarıyla yine birlikte ortaya çıkarlar.(1) 20. yüzyılda sinemayı fethederler: Birinci Dünya Savaşından sonra Alman Ekspresyonizminde; 1929 krizi sonrasında, Amerika'daki büyük RKO prodüksiyonlarında görünürler. Daha sonra, 1956-57 yıllarında, Peter Cushing ve Christopher Lee, Terence Fisher'in yönetiminde, bu çift suratlı karabasanı tekrar başarıyla canlandırırlar.
Frankenstein ve Drakula paralel hayat sürdürürler. Onlar birbirinden ayrılamayan, birbirlerini tamamlayan iki kişiliktirler. Tek bir toplumun iki korkunç yüzü, aşırı uçlarıdırlar: çirkin bir zavallı ile insafsız bir mülk sahibi. İşçi ve sermaye: "toplumun bütünü, mülk sahipleri ve mülksüz işçilerden oluşan iki sınıfa bölünmek zorundadır".(2) Marx için geleceğe (ve toplumun gelecekte yeniden örgütlenmesinin garantisine) ilişkin bir kehanet olan bu "zorunluluk", 19. yüzyıl burjuva kültürü için sonun geldiğini gösteren bir ön uyarıdır. Dehşet edebiyatı, kesinlikle, bölünmüş bir toplumun dehşetinden ve onu iyileştirme arzusundan doğar. İşte tam bu nedenle, çok az istisna dışında, Frankenstein ve Drakula birlikte görünmezler. Öyle olsaydı tehdit çok büyük olurdu; dehşeti yaratmış olan bu edebiyat, aynı zamanda onu ortadan kaldırmalı ve huzuru yeniden sağlamalıydı. Tarihi durdurabilme yetisine sahip olduğu izlenimini vererek, bozulan dengeyi yeniden kurmalıdır; çünkü, bu biçimsiz canavar, geleceğin ürkütücü olacağına dair bir tedirginliği ifade eder. Onun karşıtı (canavarın düşmanı) ise, tersine, daima dönemin bir temsilcisi, kendini beğenmiş 19. yüzyıl düzeysizliğinin süzme bir örneğidir: milliyetçi, budala, batıl inançlı, zevksiz, aciz, halinden memnun. Fakat, bu açıkça görülmez. Canavarın dehşetine kapılmış olan insanlar, onu yok eden kişinin kötülüklerini sızlanmadan kabul ederler;(3) tıpkı edebi betimlenişini, gücünü ve özgünlüğünü bilinmeyenle olan ilişkisinden alan, sıkıcı ve tekrarlarla dolu tipolojiyi kabul ettikleri gibi. Böylece, canavar, toplum içinde saptanan düşmanlıkların ve dehşetin, toplum dışına taşınmasına hizmet eder. "Frankenstein"da mücadele, "bir şeytan ırkıyla" "insan türü" arasındadır. Canavarla savaşmaya yeltenen her kim olursa olsun, otomatik olarak, türün, toplumun bütününün temsilcisi haline gelir. Bütünüyle bilinmez olan canavar, kendi içinde artık hiç de ikna edici olmayan bir evrenselliğin, bir toplumsal bağlılığın oluşturulmasına hizmet eder.
Frankenstein'ın canavarı ve vampir Drakula, daha önceki canavarlardan farklı olarak, dinamik, bütüne yönelik canavarlardır. Onları korkunç yapan da budur. Daha önceleri, durum farklıydı. Sade'ın kötü kişileri, kulelerinde gizlenerek, etkinliklerini toplumun uç kesimlerinde göstermeye razı olmuşlardır. Justine onların kurbanıdır; çünkü o, çağdaş dünyayı, kent yaşamını, mübadeleyi ve bir metaa indirgenmeyi reddeder. Böylece, kendini feodal dünyanın dehşetine, tek bir efendinin iradesine teslim eder. Bunun da ötesinde, Sade'da, kötülüğün aşılmaz, "doğal" bir sınırı vardır: efendinin arzusunun doyurulması. O doyurulduğunda, eziyet de kesilir. Oysa, Drakula bir terör tutkunudur. Onun kişiliğinde, "sahip olma" arzusunun, zevk alma(4) arzusuna karşı zaferi kutlanır; tüketime karşı kayıtsız olan böylesi bir sahip olma, doğası gereği doyurulamaz ve sınırsızdır. Polidori'nin vampiri, hayatta kalmak gibi sefil bir amaç için, genç kadınları boğazlayarak Avrupa'da dolaşmaya zorlanan, sıradan bir feodal beydir. Zaman ona ve onun tutucu arzularına karşıdır. Stoker'ın Drakula'sı, tam tersine, altınlarını egemenlik alanını genişletmek, Londra kentini fethetmek için yatıran bilinçli bir girişimcidir. Frankenstein'ın canavarı da, Alpler'den İskoçya'ya, Doğu Avrupa'dan kutba kadar tüm dünyaya yıkım saçmaktadır. Bununla karşılaştırıldığında, (Otranto Kalesi'nin) dev hayaleti, cüce gibi kalır. Varlığı, tek bir mekanla sınırlıdır; yalnızca bir kez ortaya çıkar; yine yalnızca geçmişten bir kalıntıdır. Düzen bir kez yeniden kurulduğunda, sonsuza dek sessiz kalır. Oysa çağdaş canavarlar, insanları sonsuza kadar yaşamakla ve dünyayı yok etmekle tehdit ederler. Bu yüzden, öldürülmeleri gerekir.(5)

FRANKENSTEİN

Tıpkı işçi sınıfı gibi, canavarın ne bir adı, ne de bir bireyselliği vardır. O, bir Frankenstein canavarıdır ve bütünüyle yaratıcısına aittir (tıpkı bir "Ford işçisi"nden söz edebileceğimiz gibi). Yine işçi sınıfı gibi, o, kolektif ve yapay bir yaratıktır. Doğada bulunmaz, yapılmıştır. Frankenstein, üretken bir mucit-bilim adamıdır. Dalgın, kaşif-bilim adamı Walton ile açıkça çelişki içindedir (bu kalıp Jekyll ve Lanyon'la tekrarlanmıştır). Organları yeniden birleştirilerek, canavarın kişiliğinde hayata döndürülenler, feodal ilişkilerin çöküşüyle haydutluğa, sefalete ve ölüme itilen "yoksullar"dır.(6) Yalnızca çağdaş bilim -bu "karanlık ve şeytani makineler" metaforu- onlara bir gelecek sunabilir. Onları yeniden birleştirerek diker, dilediği şekilde biçim-lendirir ve nihayet onlara yaşam verir. Fakat canavar gözlerini açtığı anda, yaratıcı dehşetle geri çekilir: "yarı sönmüş olan ışığın parıltısında, yaratığın donuk sarı gözlerinin açıldığını gördüm... Bu felaket karşısında duygularımı nasıl anlatabilirim...?" Frankenstein ve canavar arasında, muğlak, diyalektik bir ilişki vardır; tıpkı Marx'a göre, sermayeyi ücretli emeğe bağlayan ilişki gibi.(7) Bir yandan, bilim adamının canavarı yaratmaktan başka çaresi yoktur: "İnsan doğası gereği yaptığım işten sık sık tiksinmekle birlikte, giderek artan bir isteğin baskısıyla, işimi sonuca yaklaştırıyordum". Öte yandan, hemen ondan korkar ve öldürmek ister, çünkü kendisinden daha güçlü bir yaratığa yaşam verdiğini ve bundan böyle ondan bağımsız olamayacağını kavrar. Jekyll'ı kaygılandıran da aynı lanettir: "yüreğini ferahlatmak için sana birşey söyleyeceğim: istediğim an, Mr. Hyde'dan kurtulabilirim." Ve yine de, efendisinin yaşamına hükmedecek olan Hyde'dır. Başka bir deyişle, canavarın insanda uyandırdığı korku, "kendi mezar kazıcısını yaratmış olmaktan" duyulan korkudur.
Canavarın belirgin "istemleri", aslında korku yaratmaz. Bunlar meydan okuma belirtisi değil, "reformist"/"Chartist" taleplerdir. Canavar yalnızca, insanlar arasındaki vatandaşlık haklarına sahip olmayı dilemektedir: "Sana karşı gelmeye kışkırtılmayacağım. Ben senin yaratığınım ve doğal efendime ve kralıma karşı daima kibar ve uysal olacağım... Ben, yardımsever ve iyi bir insandım; sefalet beni bir canavar yaptı. Beni mutlu et, ben de yeniden erdemli olayım." Daha da ötesi, insanlarla bütün dostça ilişkileri başarısızlığa uğra-dığında, canavar kenara itilmişliğini alçak gönüllülükle kabul eder. Yalnızca, "kendisi kadar şekli bozuk ve ürkütücü" bir başka yaratığa sahip olmayı diler. Ama bu bile ondan esirgenir. Onun çocukları olduğunu ve çoğaldığını görmek şöyle dursun, yalnızca varlığı bile, Frankenstein için yeterince korkunçtur. Evliliğini bir türlü tam anlamıyla gerçekleştiremeyen Frankenstein, Benjamin'in tanımladığı aynı iktidarsızlığın kurbanıdır: "İktidarsızlığın toplumsal nedenleri: Burjuva sınıfının hayal gücü, serbest bıraktığı üretici güçlerin geleceğiyle ilgilenmeyi becerememiştir... Erkek iktidarsızlığı: üretici güçlerin durdurulmasının içinde gerçekleştiği yalnızlığın temel biçimidir".(8) Canavarın soyunun sür-mesi olasılığı, bilim adamının önünde, gerçek bir karabasan olarak durur: "İnsan türünün bizzat varoluşunu, istikrarsız ve dehşet dolu bir koşula bağlayabilecek olan bir şeytan ırkı yeryüzüne yayılabilirdi."
"Şeytan ırkı": Proleteryaya ait bu imge, Mary Shelley'in ideolojisindeki en tepkisel ögelerden birini barındırır. Canavar, tarihsel bir ürün, yapay bir varlıktır; fakat bir ırka dönüştüğünde, doğanın değişmez diyarına yeniden girer. İçgüdüsel, doğal bir nefretin nesnesi haline gelebilir; ve insanlar, canavarın ortaya koyduğu güce karşı koyabilmek için bu nefrete ihtiyaç duyarlar. Bu öylesine gerçektir ki, ırk ayrımı, anlatımın gelişimine dışardan dayatılmaz, tersine doğrudan ondan kaynaklanır. Canavarı, başka türden bir varlık yapmak isteyen yalnızca Mary Shelley değil, bizzat Frankenstein'ın kendisidir. Frankenstein'ın istediği, (iddia ettiği gibi) bir insan değil, bir canavar, bir ırk yaratmaktır. Bizlere, yaratığı oluşturmaya çabalarken "gösterdiği özeni ve çektiği sıkıntıları" uzun uzun anlatır; "uzuvlarının orantılı olduğunu" ve "yüz hatlarını güzel seçtiğini" söyler. Bir sürü yalan: Aynı paragrafta, üç sözcük sonra şunları okuruz: "Sarı derisi, altındaki kasların ve damarların işleyişini güçlükle örtüyordu; saçları parlak siyah renkte ve dalgalıydı; dişleri inci gibi beyazdı; fakat bu özellikler, onun sulu gözleri,... kırışık cildi ve düz kara dudaklarıyla yalnızca daha ürkütücü bir zıtlık oluşturuyordu." Henüz yaşamaya başlamamışken bile, bu yeni varlık, korkunç ve ayrı bir ırktandır. Öyle olmalıdır, öyle olmak üzere yapılmıştır: yaratılmıştır, fakat bu şartlarla. Burada, her bir toplumsal katmana özel bir tarz giyimi dayatarak uzaktan tanınmalarına izin veren ve onları toplumsal rollerine fiziksel olarak bağlayan feodal şer'i yasalara açık bir ağıt vardır. Şimdi giysiler herhangi birinin alabileceği metalara dönüştüğüne göre, bu artık olanak dışıdır. Toplumsal farklılık, şimdi daha derin bir biçimde belirtilmelidir: kişinin derisinde, gözlerinde, vücut yapısında. Canavar, hakim sınıflar için, tüm insanların eşit olduğu -ya da olması gerektiği- düşüncesine razı gelmenin ne kadar güç olduğunu anlamamızı sağlar.
Fakat canavar aynı zamanda, eşitsiz bir toplumda insanların eşit olmadığını anlamamızı da sağlar. Yalnızca ayrı ırklara ait oldukları için değil, eşitsizliğin insanın derisine, gözlerine ve vücuduna işlemesinden ötürü de bu böyledir. Açıktır ki, ilk sanayi işçilerinin konumunda bu daha da geçerlidir: canavarın biçimi, yalnızca Frankenstein onun böyle olmasını istediği için değil, endüstri devriminin ilk on yıllarında gerçek durum böyle olduğu için de bozuktur. Onda, sivil toplumu eleştirenlerin metaforları gerçekleşir; canavar Adam Ferguson'un kölelerini, genç Marx tarafından tanımlanan yabancılaşmış emeğin diyalektiğini canlandırır: "ürünü biçim kazandıkça, işçi biçimsizleşir; elindeki nesne uygarlaştıkça, işçi daha da güçsüzleşir; iş inceldikçe, işçi daha kabalaşır ve doğaya karşı daha da köleleşir. ...Gerçek şu ki, emek saraylar üretebilirken, işçiler için ahırlar üretir. ...Bir yandan zeka üretirken, işçiler için idiotluk ve geri zekalılık üretir."(9) Frankenstein'ın icadı, bu bağlamda, kapitalist üretim sürecinin gözalıcı bir metaforudur. Bu, biçimleri bozarak biçimlenen, barbarlaştırarak uygarlaşan, yoksullaştırarak zenginleşen -içindeki her olumlamanın bir olumsuzlamayı gerektirdiği iki yönlü bir süreçtir. Nitekim canavar -Frankenstein'ın ıstıraplı yüceliğinin üzerinde yükseldiği temel-, hep olumsuzlamayla tanımlanmıştır: İnsan orantılıdır, canavar değildir; insan güzeldir, canavar çirkindir; insan iyidir, canavar kötüdür. Canavar, tersyüz edilmiş, olumsuzlanmış insandır. Onun bağımsız bir varlığı yoktur; ne gerçekten özgürdür, ne de bir geleceği vardır. Yalnızca, aslı Frankenstein olan madalyonun öbür yüzü olarak yaşar. Bilim adamı öldüğünde, canavar kendi yaşamında ne yapacağını bilemez ve intihar eder.
"Frankenstein"ın iki aşırı ucu, bilim adamı ve canavardır. Fakat onların, anlatım süreci için aşırılaştıklarını söylemek daha doğru olur. Mary Shelley'in romanı, aslında sade bir plana dayanır; basitleştirme ve bölmeden ("Toplumun bütünü iki sınıfa bölünmek zorundadır...") oluşan bir plana. Bu, kurbanlar isteyen bir süreçtir. Gerçekten de, bütün "ara" kişiler, birbiri ardısıra canavarın elinde telef olurlar: Frankenstein'ın kardeşi William, hizmetçi Justine, Frankenstein'ın arkadaşı Clerval, karısı Elizabeth ve babası. Buna benzer bir dizi ölüm, Philemon ve Baucis'in kurban edilişinde, Faust'un girişimci rüyası, iki yaşlı insanın kişiliğinde, aile birliğinin ve küçük bağımsız mülkiyetin yok oluşunu ortaya koyarken görülür. "Frankenstein"da da, canavarın kurbanları (daha doğrusu, canavarla bilim adamı arasındaki, geleceğin toplumsal ilişkilerini önceden canlandıran mücadelenin kurbanları), genişletilmiş bir birim olarak ailenin ahlaki ve ekonomik ideallerini temsil eden kişilerdir. Bu genişletilmiş birim yalnızca akrabaları değil, aynı zamanda hizmetçiyi ve yakın arkadaş Clerval'i de kapsar. Clerval, çağdaşı Victor'la karşılaştırıldığında, hâlâ uysalca gelenekseldir: Frankenstein'ın tersine, ailesinin kasabasında, aile evinde kalmayı ve onların değerlerini yaşatmayı seçmiştir. Bu değerler korporatif, yöresel ve değiş-mezdir: Bu, Robinson Crusoe'nun babası tarafından övülen ortak yolun ahlakıdır.(10)
Frankenstein'ın kendisi de sonunda bu değerlere döner, ama artık çok geçtir: "doğduğu kasabanın dünya olduğuna inanan kişi, kendi doğasının izin verdiğinden daha büyük olmaya gözünü diken bir kişiye göre ne kadar daha mutludur. ... Elveda Walton! Mutluluğu dinginlikte ara ve tutkudan kaçın; bu, bilim ve keşifte sivrilmeye yönelen açıkça masum bir hırs olsa bile."
Frankenstein'ın son sözleri, eserinin amacını "aile bağlarının sevimliliğini sergilemek" olarak sunan Mary Shelley'in önsözüyle birleşir. Bu sözlerin Walton'a söylenmiş olması rastlantısal değildir. Çünkü Walton, eserin mesajının iletilmesinde son derece önemlidir. Frankenstein gibi, Walton da, zorba olduğu kadar saldırgan ve insanlık dışı bir bilimsel gelişme idealinin yönlendirdiği umutsuz bir girişimin kahramanıdır: "Bir insanın yaşamı ya da ölümü peşinde olduğum bilgiyi elde etmek için ödenecek düşük bir fiyattır". Fakat Frankenstein'ın hikayesi onu geciktirir. Sonunda Walton, yaşamlarından endişe duyan denizcilerin protestolarına boyun eğer ve "bilgisiz ve düşkırıklığına uğramış bir biçimde" ülkesine ve ailesine dönmeyi kabul eder. Bu değişim sayesinde Walton hayatta kalır; ve bu, ona anlatım yapısında, kitabın mesaj "göndericiler" sisteminde temel bir işlev yükler. Walton hikayeye hem başlar, hem de onu bitirir. Onun anlatımı, Frankenstein'ın anlatımını hem "içerir", hem de böylelikle onu destekler (Frankenstein'ın anlatımı da canavarınkini "içerir"). En geniş, en kapsamlı, en evrensel bakış açısı Walton'a ayrılmıştır. Anlatım sistemi, daha önce açıkladığımız biçimde, "Frankenstein" romanının anlamını, içerdiği dehşeti defetmek yoluyla tersine çevirir. Gerçekliğin hakim ögesi, toplumun iki karşıt kutba bölünmesi değil, onun Walton ailesinde(11) simgesel yeniden birleşmesidir. Yara iyileştirilmiştir: kişi evine dönmüştür.
Anlatım tekniğiyle Walton'a atfedilen evrensellik, sadece eldeki hikayeye özgü değil, bütün tarihî gelişime yöneliktir. Walton aracılığıyla, Frankenstein ve canavar yalnızca birer tarihî "kaza" statüsüne indirgenirler; onlarınki bir hikaye, bir "vaka"dır (Stevenson'un başlığı "Dr. Jekyll ve Mr. Hyde'ın Garip Vakası" olacaktır). Bu yolla, Mary Shelley bizi kapitalizmin bir geleceği olmadığına ikna etmek ister: birkaç yıl için yaşanmış, fakat artık geçip gitmiştir. Herkesin görebildiği gibi, Frankenstein ve canavar varis bırakmadan ölürler, oysa Robert Walton hayatta kalır. Bu çok çarpıcı fakat Mary Shelley'in bizi hazırladığı bir anakronizmdir. "Frankenstein"ın sosyolojik dayanak noktası -proleteryanın yaratılması- ne ekonomik çıkarlara, ne de objektif gereksinimlere cevap verir. Bu, münferit, subjektif ve hiçbir çıkar gözetmeyen bir sanat eserinin ürünüdür: Frankenstein, canavarı yaratırken hiçbir kişisel çıkar gözetmez. Daha doğrusu, bunu gözetemez çünkü romanın dünyasında canavardan yararlanmanın bir yolu yoktur.(12) Ondan yararlanmanın bir yolu yoktur, çünkü ortada fabrika yoktur. Ortada fabrika olmayışının da çok geçerli iki nedeni vardır: çünkü Mary Shelley için üretimin istemlerinin kendi içinde hiçbir değeri yoktur, tersine bunlar ailenin ahlaki ve fiziksel sağlamlığının korunmasına bağımlı kılınmalıdır; ve yine onun anlayışına göre fabrikalar, hiç şüphesiz, korkulan "şeytan ırkının" sayısını sonsuza çıkaracaktır. Proletaryayı defetmeyi uman Mary Shelley, tam bir mantıksal tutarlılıkla, çizdiği resimden sermayeyi de siler. Diğer bir deyişle, tarihi siler.
Gerçekten de, kullanılan tuhaf anlatım tekniğinin nihai sonucu, Frankenstein ve canavarın hikayesinin bir "fabl"a dönüşmesidir. Tıpkı bir fabldaki gibi, hikaye sözel biçimde gelişir: Frankenstein Walton'a anlatır, canavar Frankenstein'a anlatır ve tekrar Frankenstein Walton'a anlatır (oysa, tarihin ve geleceğin kendisinde somutlaştığı Walton, yazar). Tıpkı bir fabldaki gibi rahat, güvenli, evcil bir durum yaratma girişimi vardır; canavar bile, anlatımının başlangıcında, kendisinin ve Frankenstein'ın, daha rahat edebilmek amacıyla, bir dağ kulübesine çekilmelerini önerir. Yine tıpkı bir fabldaki gibi, kesin bir kural olarak, olup bitenler hayali olaylar olarak kabul edilmelidir. Kapitalizm bir rüyadır -kötü bir rüyadır, fakat her şeye rağmen bir rüyadır
Kont Drakula sadece sözde bir aristokrattır. Jonathan Harker -Drakula'nın şatosunda kalan günlüğüyle Stoker'ın romanının açılışını yapan Londra'lı emlak komisyoncusu- şaşkınlıkla gözlemler ki, Drakula kişiyi tam da soylu yapan şeyden, hizmetçilerden yoksundur. Arabayı sürecek, yemekleri pişirecek, yatakları yapacak, şatoyu temizleyecek kadar alçalır. Kont, Adam Smith'i okumuştur: hizmetçilerin, onları çalıştıran kişinin gelirini eksilten, üretken olmayan işçiler olduğunu bilir. Drakula, aristokratların göze çarpan tüketim özelliğinden de yoksundur: yemez, içmez, sevişmez, gösterişli giysileri sevmez, tiyatroya ve ava gitmez, davetler vermez ve görkemli evler yaptırmaz. Onun şiddeti bile zevki amaçlamaz. Drakula, (tarihteki Drakula olan Kazıklı Voyvoda'nın ve tüm diğer vampirlerin tersine) kan dökmeyi sevmez; kana ihtiyaç duyar. Ancak gerektiği kadar emer ve bir damlasını bile ziyan etmez. Onun asıl amacı, kaprisi uğruna başkalarının hayatını mahvetmek, onları harcamak değil, onları kullanmaktır.(13) Diğer bir deyişle, Drakula bir tasarrufçudur; zevk düşkünlüğüne karşıdır, Protestan ahlakının bir savunucusudur. Ve aslında bir vücudu, daha doğrusu bir gölgesi yoktur. Bedeni reddedilemez bir biçimde vardır, fakat maddesel değildir -Marx'ın meta hakkında yazdığı gibi, "hissedilebilir bir biçimde tinsel"; Mary Shelley'in önsözünün ilk satırlarında canavarı tanımladığı gibi, "fiziksel bir olgu olarak olanaksız"dır. Gerçekten de, bir insanı kendine yabancılaştırmak, onu insanlıktan çıkarmak, "fiziksel olarak" olanaksızdır. Fakat yabancılaştırılmış emek, "toplumsal" bir ilişki olarak, bunu olanaklı kılar. Böylece de, vücudu olmayan; mübadele değerine sahip, fakat hiçbir kullanım değeri olmayan toplumsal bir ürün, gerçekten var olur. Bu ürün, bildiğimiz gibi, paradır.(14) Ve Harker şatoyu araştırdığında, yalnızca tek bir şey bulur: "büyük bir altın yığını... -yerde uzun süre bırakılmışçasına bir toz tabakasıyla kaplı halde her türden altın; Roma, İngiliz, Avusturya, Macar, Yunan ve Türk paraları." Gömülmüş olan para yaşama döner, sermayeye dönüşür ve dünyanın fethine girişir: vampir Drakula'nın öyküsü, bundan başka birşey değildir.
"Sermaye, vampir gibi, yalnızca canlı emeği emerek yaşayan; ve daha fazla emeği emdikçe daha çok yaşayan ölü emektir."(15) Marx'ın benzetmesi vampir metaforunu açar. Herkesin bildiği gibi, vampir hem ölüdür, hem de değildir: o, yaşayanlardan emdiği kan sayesinde yaşa-mayı beceren ölü bir kişi, bir "ölmemiş"tir. Kanını emdiği kişilerin gücü onun gücüne dönüşür.(16) Vampir güçlendikçe, yaşayanlar güçsüzleşir: "Kapitalist, cimri gibi, kendi kişisel emeği ve kısıtlı tüketimiyle orantılı olarak zenginleşmez; başkalarının emek güçlerini ezdiği ve işçiyi hayatın zevklerinden vazgeçmeye zorladığı oranda zenginleşir."(17) Sermaye gibi, Drakula da sürekli bir büyümeye, mülkünü sınırsız bir biçimde genişletmeye itilir; birikim onun doğasında vardır. Harker öfkeyle açıklar: "Londra'ya taşınmasına yardım ettiğim kişi, işte buydu; ki orada, belki gelecek yüzyıllar boyunca, dolup taşan milyonlarının arasında, kan hırsını doyurabilecek ve çaresizlerin sırtından semirmek üzere, yeni ve durmadan genişleyen bir yarı-iblisler çemberi yaratabilecekti" (vurgular yazara ait). Van Helsing daha sonra şöyle der: "Çember giderek genişlemeye devam eder"; ve Seward, Drakula'yı "yeni bir varlık türünün babası ya da öncüsü" olarak betimler (vurgular yazara ait). Gerçekten, Drakula'nın tüm eylemleri, nihai olarak, gelişimi için en uygun toprağı, gayet mantıklı bir biçimde İngiltere'de bulan bu "yeni varlık türünün" yaratılmasını hedef alır. Ve nihayet, nasıl ki kapitalist "kişileşmiş sermaye" ise ve kendi özel varlığını, sermaye birikiminin soyut ve sürekli hareketine yedeklemek durumundaysa, Drakula da bir güç arzusuyla değil, gücün lanetiyle, kaçınamayacağı bir yükümlülükle yönlendirilir. Van Helsing bunu şöyle açıklar: "Onlar (ölmemişler) bu hale geldiklerinde, değişimle birlikte ölümsüzlüğün laneti de gelir; ölemezler, fakat çağlar boyunca yeni kurbanlar ekleyerek dünyanın kötülerini çoğaltmak zorundadırlar". Vampir hakkında daha sonra belirtildiği gibi, "tüm bu şeyleri yapabilir, ama yine de özgür değildir" (vurgular yazara ait). Tıpkı bir kapitalistin birikime zorlanması gibi, üstündeki lanet, vampiri hep daha çok kişiyi kurban etmeye zorlar. Doğası onu, sınırsız olmak için, toplumun bütününe boyun eğdirmek için mücadeleye zorlar. Bu nedenle insan, vampirle "birarada varolamaz". Ya ona yenilmeli, ya da onu öldürmeli; böylece hem dünyayı onun varlığından, hem de onu kendi lanetinden kurtarmalıdır. Bıçak Drakula'nın kalbine daldığında, yokoluşundan önceki anda, "yüzünde bir huzur ifadesi vardı; böylesi bir huzurun o yüzde bulunabileceğini hayal bile edemezdim". Burada, ilerde tekrar döne-ceğimiz, sermayenin arınması düşüncesi belirir.
Eğer vampir, sermayenin bir metaforuysa, o zaman Stoker'ın 1897'deki vampiri, 1897 yılının sermayesi olmalıdır: yirmi uzun durgunluk yılı boyunca gömülü kaldıktan sonra, yoğunlaşma ve tekelleşmenin geri döndürülemez yoluna koyulmak üzere yeniden doğan sermaye. Ve Drakula, gerçek bir tekelcidir: yalnız ve despottur, rekabete tahammülü yoktur. Tekelci sermaye gibi, hırsı, liberal dönemin son kalıntılarını bastırmaya ve ekonomik bağımsızlığın bütün bi-çimlerini yok etmeye yöneliktir. O, artık kurbanlarının fiziksel ve ruhsal güçlerine (sözcüğün gerçek anlamıyla) ortak olmakla yetinmez. Onları sonsuza kadar kendisinin yapmaya yeltenir. İşte, burjuva düşüncesi için dehşet buradadır. Kişi, Drakula'ya, şeytana olduğu gibi, yaşamı boyunca bağlanır; yoksa, katılan tarafların özgürlüklerini korumak niyetiyle koşulları belirtilen klasik burjuva sözleşmelerindeki gibi, "belirli bir dönem" için değil. ... Vampir, tekelcilik gibi, kişinin bağımsızlığının bir gün geri getirilebileceği umudunu yok eder. O, bireysel özgürlük düşüncesini tehdit eder. Bu nedenle, 19. yüzyıl burjuvası, tekelciliği yalnızca Kont Drakula'nın kılığında, bir aristokrat, geçmişe ait bir figür, uzak ülkelerin ve karanlık çağların bir kalıntısı olarak tahayyül edebilir. Çünkü, 19. yüzyıl burjuvası, serbest ticarete inanır ve yerleşebilmek için, serbest rekabetin, feodal tekelin baskısını kırması gerektiğini bilir. Öyleyse bunun için, tekelcilik ve serbest rekabet uzlaşmaz kavramlardır. Tekelcilik rekabetin geçmişidir, ortaçağa aittir. Onun, kendi geleceği olabileceğine, rekabetin kendisinin, yeni biçimler altında tekelciliği doğuracağına inanamaz. Fakat yine de, "çağdaş tekelcilik... gerçek sentezdir...; rekabet sistemini belirttiği ölçüde feodal tekelciliğin olumsuzlanması, tekel olduğu ölçüde de rekabetin olumsuzlanmasıdır."(18)
Drakula böylece, aynı anda hem burjuva yüzyılının en son ürünü, hem de onun reddidir. Stoker'ın romanında, yalnızca bu ikinci yüzü -olumsuz ve yıkıcı olan- görünür. Bunun çok geçerli nedenleri vardır. 19. yüzyılın sonunda, İngiltere'de tekelci yoğunlaşma, diğer ileri kapitalist ülkelerdekine oranla daha az gelişmişti (çeşitli ekonomik ve politik nedenlerden ötürü). Böylece, tekelcilik, İngiliz tarihine yabancı bir şey, bir dış tehdit olarak algılanabilirdi. İşte bu nedenle, Drakula İngiliz değildir; oysa onun karşıtları (ileride göreceğimiz bir istisna ve yine serbest ticaretin diğer klasik vatanı olan Hollanda doğumlu Van Helsing dışında), özbeöz İngilizdirler. Milliyetçilik -İngiliz uygarlığının ölümüne karşı bir savunma- "Drakula"da temel bir role sahiptir. Ulus düşüncesi temeldir, çünkü birleştiricidir: bireysel enerjileri koordine eder ve onların tehdide direnebilmelerini sağlar. Çünkü, Drakula bireyin özgürlüğünü tehdit ederken, beriki buna direnecek ya da onu yenecek güçten yoksundur. Gerçekten, saf ekonomik bireyciliğin izleyicileri, kendi kârlarının peşinde koşanlar, farkında olmadan vampirin en iyi müttefikleridirler.(19) Bireycilik, Drakula'yı yenmek için uygun bir silah değildir. Bunun için başka şeylere gerek vardır - aslında iki şeye: para ve din. Bunlar, birbirinden ayrılmaması gereken tek bir bütün olarak değerlendirilir: Başka bir deyişle, dinin hizmetindeki para ve tersi. Drakula'nın düşmanlarının parası, sermayeleşmeyi reddeden, kapitalizmin dünyevi ekonomik yasalarına uymayı değil, iyilik için kullanılmayı isteyen paradır. Romanın sonuna doğru, Mina Harker arkadaşlarıyla parasal güçbirliği yapmayı düşünür: "Bu, beni paranın olağanüstü gücünü düşünmeye itti! Uygun bir biçimde kullanıldığında nelerin üstesinden gelmez: ve kötü kullanıldığında neler yapmaz!" Konunun özü budur: para, adalete uygun bir biçimde kullanılmalıdır. Paranın, kendi içinde, sürekli birikiminden doğan bir amacı yoktur. Daha çok, büyük harcamaların ve kayıpların soğukkanlılıkla kabullenilebileceği, bir derecede ahlaki ve ekonomi karşıtı bir amacı olmalıdır. Kapitalist için böylesi bir para düşüncesi kabul edilemez bir şeydir. Bu, aynı zamanda, Viktorya dönemi kapitalizminin büyük ideolojik yalanıdır. Öyle bir kapitalizm ki, kendinden utanır ve fabrikaları ve istasyonları kasvetli, gotik, süper yapılar altında gizler; aristokratik yaşam biçimlerini yüceltir ve sürdürür; tam da gizlice dağılmaya başlamışken, ailenin kutsallığını över. Drakula'nın düşmanları, kesinlikle bu kapitalizmin temsilcileridir. Bunlar, Dickens'ın velinimetlerinin militanca bir uyarlamasıdır. Din kaynaklı batıl inanç, onların tamamlayıcı bir niteliğidir; oysa bu, vampirin gücünü kırar. Yine de, haçlar, kutsal ekmekler, sarmısak, büyülü çiçekler ve diğerleri, asıl dinsel anlamları açısından değil, daha kurnazca bir nedenden ötürü önemlidirler. Bunların gerçek işlevi, vampirin etkinliğine aşılmaz sınırlar koymaktan ibarettir. Onu, şu ya da bu eve girmekten, şu ya da bu kişiyi ele geçirmekten, şu ya da bu başkalaşımı gerçekleştirmekten alıkoyarlar. Fakat, vampir-ser-mayeye sınırlar koymak, onun biricik varlık nedenine saldırmak demektir. O, doğası gereği, sınırsızca genişleyebilmek, eyleminin önündeki her engeli yok edebilmek zorundadır.
Dinsel batıl inançlar, Drakula'ya, Viktorya dönemi kapitalizminin kendiliğinden kabul ettiğini açıkladığı aynı sınırları dayatır. Fakat Drakula -kendinden utanmayan, kendi doğasına sadık olan ve amacını kendi içinde taşıyan sermaye- bu koşullar altında yaşayamaz. Böylece de, zalim tarihsel gelişmenin bir simgesi, tarihin gelişimini durdurmak isteyen bir avuç iki yüzlü fanatiğin kurbanı olur. Karanlık çağların kalıntıları olan, asıl onlardır.
"Drakula"nın sonunda, vampir tam bir bozguna uğrar. Drakula ve aşıkları yok edilir, Mina Harker son anda kurtarılır. Yalnız tek bir bulut, mutlu sonu karartır. Drakula'yı öldürürken, İngiliz arkadaşlarına uluslarını kurtarmaları için yardım eden Amerikalı Quincy P.Morris de, kazara diyebileceğimiz bir biçimde ölür.
Bu olay öykünün mantığına yabancı, açıklanamaz görünür; oysa Stoker'ın sosyolojik tasarımına mü-kemmel bir biçimde uyar: Amerikalı Morris ölmelidir; çünkü o bir vampirdir. İlk ortaya çıkışından başlayarak, bir gizem içindedir (bunun dostça bir gizem olduğu doğrudur, fakat başlangıçta Drakula'nın kendisi de sevimli değil midir?). "O, hoş bir çocuk, Teksas'dan gelen bir Amerikalı, çok genç ve toy görünüyor (görünüyor: Drakula gibi; görünüyor, fakat aslında değil); öyle ki, bir sürü yerde bulunmuş ve birçok serüven yaşamış olması insana neredeyse olanaksız geliyor". Hangi yerler? Hangi serüvenler? Bütün parası nereden geliyor? Mr.Morris ne iş yapar? Nerede yaşar? Bunları hiç kimse bilmez; yine de hiç kimse şüphelenmez. Hatta Lucy, kendisine Morris'ten kan nakledildikten hemen sonra ölüp, bir vampire dönüştüğünde bile kimse şüphelenmez. Bunun hemen ertesinde, Morris, kıs-rağının Güney Amerika'da, pampalarda (Drakula gibi Morris de dünyayı dolaşmıştır), "vampir adı verilen o büyük yarasalardan biri" tarafından tüm kanının emilip kurutuluşunun öyküsünü anlattığında da kimse şüphelenmez. Bu, romanda "vampir" adının ilk ge-çişidir, fakat kimse bir tepki göstermez. Birkaç satır sonra, Morris; bana yaklaşarak, ...hararetle, yarı fısıl-dayarak, "Kanı dışarı ne çıkardı?" diye sorduğunda, yine bir tepki gösterilmez. Dr. Seward başını iki yana sallar; hiçbir fikri yoktur. Böylece emin olan Morris, yardım etmeye söz verir. Nihayet, vampir avını planlamak üzere yapılan toplantı sırasında, pencere çıkıntısında hazırlıkları dinleyen büyük yarasaya ateş etmek üzere -tabii ki ıskalar- odayı terketmesi; ya da Drakula'nın ev halkı arasında belirmesinden sonra, Morris'in ağaçların arasında gizlenmesi ve sonuçta Drakula'yı gözden yitirerek, diğerlerine, avı o gece için iptal etmeyi önermesi yine kimseyi şüphelendirmez. Morris'in "Drakula" romanındaki işlevi işte budur. Eğer o, diğerlerinin tersine, vampirler dünyasıyla bu gizemli suç ortaklığı özelliğine sahip olmasaydı, tümüyle gereksiz bir kişi olurdu. Drakula için işler yolunda gittiği sürece, Morris bir suç ortağı gibi hareket eder. Fakat, şansı tersine döner dönmez, onun en acımasız düşmanı kesilir. Morris, Drakula'yla rekabete girer; eski dünyanın fethinde onun yerini almak ister. Bunu romanda başaramaz, fakat, birkaç yıl sonra, "gerçek" tarihte başaracaktır.
Morris'in vampirlerle ilintili oluşunu anlamak ilginç olmakla birlikte -çünkü Amerika, sonunda İngiltere'ye, gerçeklikte boyun eğdirecektir; ve bilinçsiz de olsa, İngiltere bundan korkmaktadır- asıl tayin edici olan, Stoker'ın onu neden bir vampir olarak çizmediğini anlamaktır. Yanıt, tekelleşmenin burjuvazi tarafından daha önce tanımlanan kavranılışında yatar. Stoker'a göre tekelcilik, feodal eski dünyaya aittir ve baskıcı olmalıdır. Bizzat savunmak istediği bu toplumun bir ürünü olamaz. Oysa tersine, Morris, doğal olarak Batı uygarlığının bir ürünüdür; tıpkı Amerika'nın, İngiltere'nin bir uzantısı oluşu ve Amerikan kapitalizminin, İngiliz kapitalizminin bir uzantısı oluşu ve Amerikan kapitalizminin, İngiliz kapitalizminin bir sonucu oluşu gibi. Morris'i vampir yapmak, doğrudan kapitalizmi ya da daha doğrusu İngiltere'yi suçlamak; canavarı doğuranın İngiltere'nin kendisi olduğunu kabul etmek anlamına gelebilirdi. Bu olamaz. Öyleyse, İngiltere'nin iyiliği için, Morris kurban edilmelidir. Fakat İngiltere, meşruluğunu tanıyamadığı bir suçtan uzak tutulmalıdır. Morris, bir çingenenin şans eseri sapladığı bir bıçakla öldürülecektir (ve İngilizler, çingenenin cezalandırılmadan kaçmasına izin vereceklerdir). Morris'in öldüğü ve tehdidin ortadan kalktığı an, eski İngiltere, bu son derece cüretkâr ve acımasız yatırımcıyı kutsar; ve onu bir Mengal kaplanı payesine eriştirir: "Ve bizi derin bir acıya terkederek, bu cesur beyefendi, yüzünde bir gülümseme ve sükunetle öldü". (Cümle, göze çarpan bir biçimde, İngiliz İmparatorluğu'nun kahramanlık edebiyatına ait klişelerle doludur.) Bunların, romanın son sözcükleri olduğu belirtilmelidir. Romanın gerçek sonu -artık belli olduğu gibi- Romanyalı Kont'un ölümünde değil, Amerikalı yatırımcının ölmesinde yatar.(20)
"Drakula"nın -daha önce "Frankenstein"da olduğu gibi- en çarpıcı yönlerinden birisi, onun mesaj iletme sistemidir. Başlangıç olarak, bu karışık mektuplar, günlükler, notlar, telgraflar, ilanlar, steno kayıtları ve makaleler ağı içinde, anlatım işlevinin, yani olayların sıralanış ve betimlenmesinin, yalnızca İngilizlere ayrıldığı bir gerçektir. Hiçbir zaman Van Helsing'in ya da Morris'in bakış açılarına girme şansımız olmaz, hele Drakula'nınkine hiç ulaşamayız. Olaylar zinciri, yalnızca İngiliz Viktorya dönemi kültürünün damgasını taşıyan bir biçimde ve anlamda yer alır. Vampirin tehlikeye attığı işte bu kültürel kategoriler, bu ahlaki değerler, bu ifade biçimleridir. Kendilerini yeniden dayatan ve zafer kazanan yine bu değerlerdir. Bu, geleneğin istisnaya, varolanın olası geleceğe ve standart İngiliz İngilizcesinin her tür dilbilimsel ihlale karşı bir zaferidir. "Drakula"da, açık bir biçimde, bir yanda anlatıcıların mükemmel ve değişmez İngilizcesini, ve Van Helsing'in kırdığı potları görürüz. Drakula'nın kitabi İngilizcesini, diğer yanda ise Morris'in Amerikan aksanını, Drakula'nın, İngiliz kültürünün ilkelerinden görülmemiş bir sapma oluşturmasından ötürü bir tehlike olduğu düşünülürse, içerik düzeyindeki maksimum tehditle İngilizcenin kullanımındaki maksimum yetersizlik ve bozulma, bu şekilde çakışır. Romanın ortasına doğru, Drakula'nın duruma hakim göründüğü sırada, Van Helsing'in konuşmaları büyük ölçüde sıklaşır ve onun bozuk İngilizcesi sahneye egemen olur. Egemen olur, çünkü her ne kadar İngiliz dilinde "vampir" diye bir sözcük varsa da, ona bir anlam verilememiştir; tıpkı İngiliz toplumunun "kapitalist tekelciliği" anlamsız bir ifade sayması gibi. Vampirin ne olduğunu, o yetersiz ve çarpuk çurpuk İngilizcesiyle Van Helsing açıklamak zorunda kalır. Ancak ondan sonra bu kavramlar İngiliz kültürel ve dilbilimsel ilkelerine uyarlandığında ve bu ilkeler yeniden düzenlenip güçlendirildiğinde, anlatım eski akıcılığına dönebilir; av başlar ve zafer güvencede görülür.(21) Gördüğümüz gibi, son cümlenin edebi İngilizcenin tam bir tezahürü olması gereği, bütünüyle mantıklıdır.
"Drakula"da, her şeyi bilen bir yazar anlatıcı değil, yalnızca bireysel ve karşılıklı bakış açıları vardır. Birinci tekil şahıs anlatım, vampirin ele geçirmekle tehdit ettiği bireyselliği koruma isteğinin açık bir ifadesidir. Ancak, çelişki insan "bireyselliği" ile vampirleşerek "bütünleşme" arasında olduğu sürece, işler insanlar açısından hiç de iyi gitmez. Nasıl ki, bir tam rekabet sistemi yerini tekelciliğe bırakmaktan başka bir şey yapamazsa, bir avuç soyutlanmış birey de vampirin soyutlanmış gücüne karşı koyamaz. Bu, daha önce içerik düzeyinde tanık olduğumuz bir sorundur; burada anlatım biçimleri düzeyinde yeniden ortaya çıkar. Anlatımın bireyselliği korunmalı ve aynı zamanda onun olumsuz yönü -baş kişilerin şüphe, yetersizlik, bilgisizlik ve hatta karşılıklı güvensizlik ve düşmanlıkları- giderilmelidir.(22) Stoker'ın bulduğu parlak çözüm, değişik bakış açılarını harmanlamak, sistemli bir biçimde entegre etmektir. "Drakula"nın ikinci yarısında, av bölümünde (söz konusu harmanlamadan sonra başladığı not edilmelidir), farklı anlatıcılardan çok, kolektif bir anlatıcıdan söz etmek daha geçerli olur. Artık, başlangıçta olduğu gibi, bireysel anlatımın hatalarını ve benzersizliğini ifade eden bir uygulama olarak, tek bir bölümün değişik versiyonları görülmez. Anlatım, artık genel bakış açısını, olayların resmî versiyonunu ifade eder. Biçem bile, başta gördüğümüz, gerek profesyonel, gerek bireysel özgüllüklerini yitirir ve standart İngiliz İngilizcesi içinde bileşime uğrar. Başka bir deyişle, bu bileşim, anlatım tekniğinin Viktorya dönemi anlayışına uyarlanışıdır. Hakim sınıfın farklı çıkarlarını ve kültürel örneklerini (hukuk, ticaret, toprak mülkiyeti, bilim) kamu yararı sancağı altında birleştirir. Bu karanlık bölüme sonunda açık, anlaşılır ve evrensel bir biçim ve anlam kazandırarak anlatım dengesini yeniden kurar.

2. BASTIRILANLARIN GERİ DÖNÜŞÜ

"Frankenstein" ve "Drakula"nın sosyolojik açıdan bir çözümlemesi, canavarların en çok tehdit ettikleri kurumlardan birinin aile olduğunu açığa çıkarır. Ancak, bu korku yalnızca tarihsel ve ekonomik terimlerle açıklanamaz. Tersine, onun en derin kökünün başka bir yerde, erosta, her şeyin üstünde cinsellikte bulunması çok olasıdır. David Pirie şöyle yazar: "Drakula, kendisini hapsetmiş olan baskıcı toplumu cezalandırmak üzere ortaya çıkan Viktorya dönemi libidosunun örtülü gücü olarak görülebilir: Drakula'nın, Viktorya dönemi anlayışına sahip olan düşmanlarının ağırbaşlı kadınlarına yaptığı en korkunç şey, onları şehvetli kılmasıdır."(23) Bu gerçektir. Bu düşünceyi onaylamak için, Lucy ile ilgili bölümü okumak yeterli. Lucy, Drakula'nın kurbanı olan tek baş kişidir. Cezalandırılır, çünkü, bir çeşit arzu duyduğunu gösteren tek kişi odur. Stoker bu noktada esnektir: romandaki diğer kişilerin tümü, ya bedenin baştan çıkarıcılığına karşı bağışıklığı olan ya da bastırılmış dürtülerini katı bir biçimde yüceltebilen kişilerdir. Van Helsing, Morris, Seward ve Holmwood hep bekardırlar. Mina ve Jonathan hastanede, Jonathan'ın Transilvanya'da başından geçen korkunç (aynı zamanda cinsel) deneyimi unutmak, onarmak için evlenirler; "Cehaletimi paylaş": onun karısından istediği budur. Oysa Lucy, düğün gününü sabırsızlıkla beklemektedir. Drakula, kızı ele geçirmek için, onun bu husursuzluğunun "uyurgezerlik" halinin üzerine gider; ve ele geçirdikçe, onun cinsel yönünü daha çok ortaya çıkarır. Ölümünden birkaç saniye önce, "Gözlerini açtı; artık bakışları donuk ve katıydı; ve onun dudaklarından daha önce hiç duymadığım bir biçimde, yumuşak ve şehvetli bir sesle şunları söyledi: "...Ve bir `vampir' olarak Lucy, daha da baştan çıkarıcıdır: Tatlılığı sertliğe, kalpsizce zalimliğe, saflığı ise şehvet düşkünlüğüne dönüşmüştü...yüzü çekici bir gülümsemeyle kaplandı... baştan çıkarıcı bir gülümsemeyle kollarını uzatarak ona doğru ilerledi... ve, gevşek, şehevi bir zerafetle şunları söyledi: `Bana gel Arthur. Başkalarını bırak ve bana gel. Kollarım sana aç. Gel de birlikte dinlenelim. Gel kocacığım, gel!'" Baştan çıkarma tam gerçekleşecekken Van Helsing büyüyü bozar. Sonuçta Lucy'yi öldürürler. Lucy, hiç alışılmadık bir biçimde ölür: Viktorya dönemi "kamuoyunun" gözüne bir orgazm gibi görünmüş olabilecek çırpınışlar içinde... : "Tabuttaki Şey kıvrandı; ve açılmış kırmızı dudaklarından korkunç, kanı donduran bir çığlık yükseldi. Vücudu vahşi kıvranışlarla sarsıldı, titredi ve büküldü; keskin ve beyaz dişleri, dudaklarını kesinceye kadar ısırdı ve ağzı kızıl bir köpükle sıvandı". Çevresi, çığlıklarıyla onu destekleyen arkadaşları tarafından sarılmış olan Arthur Holmwood Lord Godalming, çarpıtılmış fakat farkedilebilecek bir biçimde çok büyük bir cinsel doyuma da vararak, dünyayı bu korkunç Şey'den arındırır: "Titremeyen kolları, acımasız kazığı gittikçe daha derine saplayarak inip kalkarken, bir Thor figürü* gibi görünüyordu; bu sırada parçalanan yürekten fışkıran kan, çevreye saçılıyordu".
Böylece, Drakula cinsel arzuyu yüceltir ve özgürleştirir. Ve bu arzu, insanı çeker, fakat -bir yandan da- korkutur. Lucy güzel, ama tehlikelidir.
Korku ve cazibe bir ve aynıdır; ve bu yalnızca Stoker için böyle değildir. 19. yüzyıl burjuva yüksek kültür örneklerinin çoğu, aşk ve cinselliği çelişkili olgular olarak ele almıştır. Bunların anlatımında edebi sanat olarak tezat (oxymoron), terimlerin içerdiği zıtlık kullanılmıştır.
Baudelaire de gönül ilişkilerinin belirsizliğini betimlerken bundan yararlanır. Les Fleurs du Mal (Kötülük Çiçekleri) başlıklı -ki, bu başlığın kendisi bir zıtlık sanatıdır- lanetli şiirlerden Les Metamorphoses du Vampire'deki (Vampirin Başkalaşımları) dayanılmaz derecede "baştan çıkarıcı olan kadın, ateş üstünde kıvranan bir yılan"a benzetilmiştir. Stendhal da De l'Amour'un (Aşk Üzerine) ilk sayfasındaki boşluğa şu notu düşmüştür: "Aşk denilen hastalığın tarihini, matematiksel bir kesinlik ve (becerebilirsem) doğrulukla izlemeye koyuldum." Aşk bir hastalıktır; insanın bireyselliğinden ve mantığından feragat etmesini gerektirir.(24) Bu, aydınlanma düşkünü Stendhal için, insanın biricik varlık nedenini inkarı anlamına gelir. Aşk, ölümcül bir tehlikeye dönüşür ve aşkın kurbanı olan kişiyi, yalnızca daha büyük bir tehlike (Drakula!) iyileştirebilir: "Leucates"ten atlayış antik döneme ait güzel bir imgeydi.
Gerçekten de, aşka bir çare bulmak neredeyse olanaksızdır. Kişiyi, güçlü bir biçimde kendini korumaya çağıran tehlikenin yanısıra, bundan daha zor bir şeyi, baştan çıkarıcı bir tehlikenin sürekliliğini gerektirir."(25) Tıpkı aşk tehlikesinin tehlikeli bir baştan çıkarıcılık olduğu gibi, bu da baştan çıkarıcı bir tehlikedir: Korku ve arzu, durmadan birbirlerine dönüşürler. İkisini birbirinden ayırmak olanaksızdır. Bu durumu Sade'de, Keats'in Lamia'sında, Poe'nun Ligeia'sında, Baudelaire'in kadınlarında, Hoffmann'ın kadın vampirinde saptayabiliriz.
Bu nedendir?
Vampirizm, arzuyla korkunun özdeşliğine mükem-mel bir örnektir; bu yüzden, onu, çözümlemenin merkezine koyalım ve örneğin, Marie Bonaparte'ın Poe incelemesinde bu olgu üstüne geliştirdiği psikanalitik yorumu ele alalım.
Marie Bonaparte, Poe'nun kadınlarının adeta bir aşık tarafındanmışçasına çarpıcı biçimde resmedilişine Baudelaire'in değinmesini yorumlarken, şunu ekler: "Tapındığı objeye yaklaşmaya cesaret edemeyen bir aşık. ... Çünkü onun, korkunç, tehlikeli bir gizemle çevrili olduğunu hisseder."(26) Bu gizem, vampirizmden başka bir şey değildir: "Cinselliğin tehlikesi, ona teslim olanların tümünü bekleyen ceza, `Berenice'de Egaeus'un, onun dişlerine nasıl yakalandığında gösterilir. Gerçekten de, psikanalizde birçok erkek iktidarsızlığı vakası, bilinçaltında az ya da çok gömülü olmakla birlikte, -birçok okuyucuya tuhaf gelecek olsa da- kadın vaginasının, dişleri olan ve bu yüzden ısırabilen ve hadım edebilen bir tehlike kaynağı olarak düşünüldüğünü ortaya çıkarır. ...Ağız ve vagina, biliçaltında özdeşleşmiştir ve Egaeus, Berenice'in dişlerini sökmek için duyduğu hastalıklı isteğe boyun eğdiğinde, hem annesinin organına duyduğu özleme, hem de onun kendisinden öç almasına teslim olur; çünkü onu kuşatan tehlikeler, fazla tehdit edici bulduğu tüm kadınlardan cinsel anlamda kaçınmasına neden olur. Bu bakımdan eylemi, hem sevdiği hem de bebekliğinde duyduğu cinsel aşkına karşı kırıcı olduğu için nefret ettiği annesine yönelik bir tür hadım cezasıdır ...Bununla birlikte, bu dişli vagina kavramı ve bunun sonucu olan tehdit, aynı zamanda, çocukluk deneyiminde derin kökleri olan bir faktörün (bu durumda geriye dönük) bir yer değiştirmesidir. Bildiğimiz gibi, dişsizken meme emmekten memnun olan bebekler, ilk dişlerini çıkarır çıkarmaz, onları aynı memeyi ısırmak için kullanırlar. Bu, her birimizde saldırgan dürtünün ilk ortaya çıkışıdır... Daha sonra, nelerin yapılmaması gerektiğinin bilinci, giderek sertleşen sayısız ahlakî öğreti tarafından aşılandığında... annenin memesini ısırmanın anısı, daha doğrusu fantezisi, bilinçaltına, geçmişe ait kötülük duygularıyla yüklenmiş olmalıdır; ve yasayı çiğnediğinde uygulanacak olan misillemenin ne anlama geldiğini deneyimleriyle öğrenmiş olan çocuk, annesini ısırma isteğinin, "yamyamlığına" bir misilleme olarak, bu kez kendisine yöneltileceğinden korkmaya başlar."(27)
Bu pasaj, vampirizmin altında yatan çelişkili kökü, birbirine geçen nefret ve aşkı, kesinlikle saptar. Benzer bir çelişki, ölüler hakkındaki tabuyla ilgili olarak, daha önce Freud tarafından açıklanmıştır (ve vampir de, bildiğimiz gibi, sağ kalanları yok etmek üzere yaşama geri dönen ölü bir kişidir.): "ölümden doyum sağlama biçiminde, bilinçaltında ıstırapla hissedilen bu düşmanlık... (yer değiştirerek) düşmanlığın nesnesine, bizzat ölü kişilere yöneltilir. Bir kez daha... görüyoruz ki, tabu, çelişkili bir duygusal tutum temelinde gelişmiştir. Ölüler hakkındaki tabu, diğerleri gibi, vuku bulan ölümden duyulan bilinçli kederle bilinçsiz doyum arasındaki zıtlıktan doğar. Bu durum, ölünün ruhunun gücenip kızmasına yol açacağına göre, hayatta kalanlar arasında, doğal olarak en çok korkması gerekenler, daha önce onun en yakını olan ve sevdiği kişilerdir."(28)
Freud'un metni hiçbir şüpheye yer bırakmaz: çelişkili durum, korkuyu duyan kişinin kafasında yer alır. Bu gerilim durumunu iyileştirmek için, kişi, etkisi altında olduğu çelişkili durumlardan birini, toplumsal açıdan daha uygunsuz olanı, bilinçsiz olarak bastırmaya zorlanır. Bastırmadan korku doğar: "duygusal bir güdüye ait olan her etki, ne türden olursa olsun, bastırılması durumunda, endişeye dönüşür".(29) Ve bu bastırılan güdü -hangi nedenle olursa olsun- geri dönüp bilince çıktığında, korku patlak verir: "Bastırılmış çocukluk dönemi kompleksleri, bir izlenimle yeniden canlandığında veya aşılmış olan ilkel inançlar yeniden doğrulanır gibi olduğunda, ürkütücü bir deneyim yaşanır"(30) Diğer bir deyişle, korku "bastırılmışın geri dönüşü"yle eş zamanlıdır; ve bu bizi, belki de sorunun özüne getirir.
Dehşet edebiyatı, kahramanların, rahatsız edici unsurun kendi içlerinde olduğunu -Freud'un tanımladığı biçimde- görmezlikten geldikleri pasajlarla doludur: korktukları canavarları yaratan kendileridir. İlk hissettikleri, kaçınılmaz olarak, delirme korkusudur. "Hatırlamalısın ki, bir delinin hayallerini kaydetmiyorum." ("Frankenstein"). "Tanrı aklımı korusun... Umabileceğim tek bir şey var: delirmemek; tabii çoktan delirmediysem." ("Drakula", Dr. Harker'ın sözleri). "(Dr.Seward), kendisine görülmemiş bir psikolojik inceleme olanağı sağladığımı söylüyor" ("Drakula", Lucy). "Bunun, akılla ilgili bir sorun olduğu sonucuna vardım". ("Drakula", aynı zamanda, bir akıl hastanesinin yöneticisi olan Seward). Jekyll, tıpkı bir yüzyıl öncesinde Polydori'nin Aubrey'i gibi, delirme kaygısına karşı kendini korumak zorundadır. Bu romanda gerçeklik, rüyalara egemen olan kurallara göre işleme eğilimindedir - "rüya görmüyordum", "bir rüyadaki gibi","sanki uzun bir kabus görüyormuşum gibi".(31) Bu, bastırılanların geri dönüşüdür. Fakat nasıl geri döner? Delilik olarak değil; ya da yalnızca belli belirsiz bir delilik olarak. Bu kitapların vermek istediği ders, kişinin delirmekten korkmasına gerek olmadığıdır; yani kişinin kendi bastırmalarından, kendi aklının bölünmesinden korkması gerekmez. Hayır, insan canavardan, maddi, dıştan gelen birşeyden korkmalıdır: "`Dr. Van Helsing, siz deli misiniz?" ... "Keşke olsaydım!" diye cevap verdi... "Böyle bir gerçeklikle karşılaştırıldığında, deliliğe katlanmak daha kolay olurdu." Keşke olsaydım: İşte sorunun anahtarı buradadır. Delilik, vampirle karşılaştırıldığında hiçbir şeydir. Delilik bir sorun yaratmaz. Ya da daha doğrusu, delilik kendi başına mevcut değildir. Onu yaratan vampirdir, yaratıktır, iksirdir.(32) Freud'un kendini çözümlemeye başladığı yıl yazılmış olan Drakula, 19. yüzyıl aklının tam bir kendini tanımama girişimidir. Bu, korkunun etkisi altındayken, kendini şans eseri bir ayna karşısında bulan roman kişisiyle simgeleştirilmiştir. Aynaya bakar ve yerinden sıçrar: aynada yüzünün yansısını görür, fakat okuyucunun ilgisi aynı anda başka tarafa çekilir: korkusu, kendi görüntüsünü görmüş olmasından değil, vampirin aynada yansımayışından ötürüdür. Kendini basit, korkunç gerçeklikle yüzyüze bulan yazar -ve onunla birlikte kahraman ve okuyucu- korkuyla geri çekilir.
Bastırılanlar böylece bir canavar olarak geri döner. Bir psikanaliz incelemesi açısından, asıl olgu kesinlikle bir başkalaşımdır. Francesco Orlando'nun, Racine'in Phedre'sini çözümlerken belirttiği gibi, "bilinçaltıyla edebiyat arasındaki ilişki, edebiyat eserinde, doğaları ne olursa olsun, buna uygun içeriklerin varlığına göre öngörülmemiştir... sapkın arzu, onu içinde süzebilecek biçimsel bir modele uymadıkça, edebiyat eserinde içerik olarak kabul edilememiştir".(33) Bu biçimsel model, yaratık metaforu, vampir metaforudur. Bu metafor, bilinçli aklın kabul edilemez saydığı ve böylece bastırmaya zorlandığı ve sonuç olarak varlıklarını farkedemediği o arzu ve korkuları "süzer", katlanılabilir kılar. Edebi biçimlendirme, edebi sanat, bu yüzden ikili bir işleve sahiptir: hem bilinçaltına ait içeriği ifade eder, hem de onu gizler. Edebiyat, her zaman bu işlevlerin her ikisini de barındırır. Bunlardan birini çıkarmak, ya bilinçaltına ait sorunu (edebiyatta her şeyin saydam ve açık olduğunu öne sürerek) ya da edebi iletişim sorununu (edebiyatın yalnızca bazı içerikleri gizlemeye hizmet ettiğini öne sürerek) dıştalamak anlamına gelir(34). Bu iki işlev, edebi metaforda daima varolsalar da, aralarındaki ilişki değişebilir. Biri, diğerinden öne çıkarak, romanın bütün olarak önemi içinde hakim bir konum kazanabilir. Bu gözlemlerin, tartışmamızla doğrudan bir bağlantısı vardı; çünkü vampir metaforu, edebi işlevlerin dengesinin nasıl değişebildiğine mükemmel bir örnektir. Sorun, şu biçimde ortaya konabilir: vampirlerin cinsiyeti -doğal olarak edebiyatta, gerçeklikte değil- nedir? Vampirlerin, meleklerin tersine, cinsiyetleri vardır. Fakat bu değişebilir. Bir grup eserde (Poe, Hoffman, Baudelaire: "seçkin" kültür), vampirler kadındır. Diğer bir grupta (Polidori, Stoker, sinema: "kitle" kültürü), erkektirler. Bu değişim, hiç de rastlansal değildir. Görmüş olduğumuz gibi, vampirizmin kökeninde, çocuğun annesine yönelik çelişkili bir dürtüsü yatar. Bu yüzden, vampirin kadın olarak sunulması, bilinçaltına ait içeriğin göreceli olarak daha az bozulması anlamına gelir. Yaratılan edebi kişi, rahatsızlığın kaynağındaki kişiyle henüz aynı cinsiyeti korumaktadır. Edebiyatın, bilinçli aklı korumak üzere desteklediği savunma biçimleri, yine göreceli olarak esnektir: D.H.Lawrence (kendisinden önce Baudelaire'in örtülü biçimde yaptığı gibi), vampir temasından geriye, Poe'nun sapkın, erotik arzularına kolaylıkla döner. (35) Fakat vampir erkek olduğunda, rahatsızlığın bilinçaltı kaynağı, daha üstteki bir imlenenler tabakasınca gizlenir. Bağlantı daha da incelir. Bilinçli akıl kolaylıkla huzur bulabilir; özgün korkudan geriye kalan, yalnızca bir sözcüktür, "Drakula": o muhteşem ve açık-lanamayan kadın ismi. Diğer bir deyişle, cinsiyet değişimi, bilinçli aklın korunmasına, daha doğrubu, onun daha habersiz bir konumda tutulmasına hizmet eder. Vampir, kendiliğinden belli olanları desteklemesi gereken ve kendisi bilinçaltının derinliklerine fazla dalamayan kitle kültürü tarafından, erkeğe dönüş-türülmüştür. Bununla birlikte ve tam da bu nedenden ötürü, bilinçaltında kalmış olan bastırılmış içerik, dayanılmaz bir korku üretir. Sahte belirlilikler ve dehşet birbirini destekler.

3. DEHŞETİN STRATEJİSİ

Marksist çözümleme ve psikanaliz, dehşet edebiyatında biraraya gelen ve deyim yerindeyse, onu gerekli kılan iki önemli belirleme grubunu birbirinden ayırmamıza izin vermiştir. Bunlar, açıkça farklı belirlemelerdir ve onları uyumlu bir şekilde birleştirmek güçtür. Ben burada, sosyo-ekonomik yapılarla, cinsel-psikolojik yapıları tek bir kavramsal zincir içinde birbirine bağlayabilecek birçok kayıp halkayı yeniden oluşturmayı önermiyorum. Ne de -birçok kez ve çok değişik biçimlerde denenmiş olan- bu girişimin mümkün olduğunu, yani Marksizm ve psikanalizin çağdaş toplumun daha geniş ve çok daha sağlam bir bilimi olarak "birleştirilmesinin" uygun olduğunu söyleyebilirim. Bu, oldukça karmaşık bir bilimsel sorundur ve ben, onun genel görünümlerini tartışmaya sunmak niyetinde değilim. Yalnızca, -bu özgül durumda- beni böyle farklı iki yöntembilimi birlikte kullanmaya yönelten iki nedeni açıklamak isterim. Birincisi oldukça açıktır: Bu edebiyatın baş kişileri -yaratık, vampir- farklı anlamsal alanlar arasındaki benzeşme üzerine oluşturulmuş edebi kişiler, metaforlardır. Bu şekilde korku yaratmak isterken, onlar farklı nedenleri olan korkuları birleştirmek zorundadırlar: ekonomik, ideolojik, ruhsal, cinsel (ve bunlara, başta dinsel korku olmak üzere diğerleri eklenmelidir). Bu olgu, dehşet metaforunun çok biçimli köklerini yeniden oluşturmak için değişik araçlar kullanmayı, zorunlu değilse de, mümkün kılar görünmektedir. Ancak, yaratık ve vampir, diğer bir nedenden ötürü de metafordurlar: yalnızca doğaları değişik olan olguları sentezlemek üzere değil, aynı zamanda onları dönüştürmek, biçimlerini ve bununla birlikte anlamlarını da değiştirmek için. Drakula'da, tekelci kapitalizm ve anne korkusu vardır; fakat bu anlamlar cani kontun fiziki varlığına bağımlıdır. Yalnızca onun siyah pelerini altına gizlendiklerinde (ya da en azından değiştirildiklerinde) ifade edilebilirler. Toplumsal bilinç, yalnızca bu yolla, yaralanmaya açık bir duruma düşmeden kendi korkularını kabul edebilir. Marksizm ve psikanaliz, böylece, bu edebiyatın işlevini tanımlamada birleşmeye yüztutarlar: belirli korkuları, asıl biçimlerinden farklı bir biçimde sunmak üzere ele almak; okuyucuların, kendilerini gerçekten korkutabilecek şeylerle karşılaşmamaları için, bu korkuları başka korkulara dönüştürmek. Bu "olumsuz" bir işlevdir, gerçekliği çarpıtır. Bu bir "mistikleştirme", fakat aynı zamanda da bir "üretim" çabasıdır. Kitle kültürünün bu büyük simgeleri gerçeklikten uzaklaştıkça, sahte bilincin yapı taşlarını zenginleştirmek ve genişletmek zorundadırlar. Bu (sahte bilinç), egemen kültürden başka bir şey değildir. Çarpıtma ve sahteleştirmeyle yetinmezler; oluşturur, onaylar, ikna ederler. Ve bu süreç, otomatik ve kendini ilerleten türdendir. Mary Shelley ve Bram Stoker'ın gerçekliği mistikleştirmek gibi en ufak bir niyetleri yoktur. Onlar, gerçekliği, kendiliğinden bir biçimde gerçeğe aykırı olarak yorumlar ve ifade ederler. Canavarların metafor oldukları gerçeğine yeniden dönersek, bu daha belirginleşir. Genel olarak, edebiyatta, metaforlar kesinlikle metafor olarak oluşturulur (yazar tarafından) ve algılanılırlar (okuyucu tarafından). Fakat dehşet edebiyatında, bu kural artık işlemez. Metafor, artık bir metafor değil, diğerleri kadar gerçek bir kişidir. Todorov'un yazdığına göre, "doğaüstü, çoğunlukla bizler simgesel bir anlamı gerçek olarak aldığımız için ortaya çıkar."(36) Simgesel anlamı gerçek olarak almak, metaforu gerçekliğin bir ögesi saymak demektir. Diğer bir deyişle, bu, belli bir zihinsel kurgunun -metafor ve onun içinde ifade edilen düşünce biçimi- onu kullananın akılcı denetiminden kurtularak, "maddi bir güce", bağımsız bir varlığa dönüştüğü anlamına gelir. Artık, kültürel evreni entelektüel oluşturmaz; tersine, bu evren entelektüelin ağzından konuşur. Bununla beraber, bu tanıdık bir hikayedir. Dr. Frankenstein'ın hikayesidir. Mary Shelley'in romanında, yaratık, metafor, en azından kısmen oluşturulmuş bir şey, bir ürün olarak görülür. Bizi, yaratığın "fiziksel bir olgu olarak olanaksız" olduğu konusunda uyarır; o, simgesel bir şeydir. Yine de yaratık yaşar. Frankenstein'ın ilk kez dehşete düşüşü, tam da bu gerçeklikle yüzyüze geldiğinde ortaya çıkar: bir metafor kalkar ve yürür. Bu bir kez olduktan sonra, onu hiçbir zaman yeniden denetimi altına alamıyacağını bilir. Bundan böyle, yaratık metaforu bağımsız bir varlık sürdürecektir; o, artık dehşet edebiyatının bir ürünü, bir sonucu değil, bizzat kaynağıdır. Bu edebiyatın mantığını en ileri sonuçlarına kadar taşıyan "Frankenstein"nın dönemine kadar, vampir, hatırlanamayan, yaratılmamış ve açıklanamaz bir zamandan beri varolmuştur.
Shelley ve Stoker'ın eserlerinin, birbirinden köklü bir biçimde ayrıldığı diğer bir nokta daha vardır: okuyucuda yaratmak istedikleri etki. Farklılık, Benjamin'e dayanarak, şöyle ortaya konulabilir: korkunun bir betimlemesi ile korkutucu bir betimleme, hiç de aynı şey değildir. Frankenstein (Jekyll ve Hyde gibi), okuyucuları ürkütmek değil, inandırmak ister. Onların aklına seslenir. Bir dizi önemli sorun (bilimin gelişmesi, aile ahlakı, geleneğe saygı) hakkında düşündürmek ve bunların etkili ve gizli güçler tarafından tehdit edildiğini -mantıken- kabul ettirmek ister. Diğer bir deyişle, okuyucunun, yazar tarafından anlatım sürecinde ak ve kara olarak yorumlanan "felsefi" tartışmalara ilişkin onayını almak ister. Korku, bu tasarıma bağımlı kılınmıştır: ikna etmek için kullanılan araçlardan biridir; fakat ne biricik, ne de asıl araçtır. Korkutulan kişi okuyucu değil, roman kahramanıdır Korku, metnin seslendiği kişilerle arasındaki ilişkiye sızmadan, metnin içinde yoğrulur. (37) Mary Shelley, bu etkiyi sağlamak için iki biçemsel araç kullanır: Anlatım zamanını geçmişte sabitler; geçmiş, her korkuyu hafifletir, çünkü arada geçen zaman, kişinin olaylara tutsak kalmamasını sağlar. Şans yerini düzene, şok hatırlamaya, şüphe kesinliğe bırakmıştır -bu bütünüyle böyledir, çünkü (ikinci araç) yaratık hakkında bilinmeyen hiçbir şey yoktur: Frankenstein onu parça parça toplarken izleriz ve başlangıçtan beri, hangi özelliklere sahip olacağını biliriz. Canavar, mantıksal kavrayışın ötesinde olduğu için değil, canlı olduğu ve iri olduğu için ürkütücüdür. Korkunun uyanması için, akıl endişeye düşürülmelidir. Barthes'ın söylediği gibi, "'gerilim' sizi 'aklınızda' yakalar, 'karnınızda' değil."(38)
Dehşet edebiyatının gerçek başyapıtı olan "Drakula"nın anlatım yapısı değişiktir. Burada, anlatım zamanı hep şimdiki zamandır ve anlatım düzeni -hep bölük pörçüktür- hiçbir zaman nedensel bağlar oluşturmaz. Anlatıcılar gibi, okuyucular da, yalnızca ipuçlarına sahiptir: sonuçları görür, fakat nedenleri bilmezler. Gerilimi doğuran, kesinlikle bu durumdur.(39) Ve bu, sırası geldiğinde okuyucuların, anlatılmakta olan hikayeyle özdeşleşmelerine yardım eder. Zorla metnin içine sürüklenirler; roman kişilerinin korkusu, onların da korkusudur. Metinle okuyucu arasında, Frankenstein'da gördüğümüz, hatırlamayı uyaran o uzaklık artık yoktur. Stoker, düşünen değil, korkan bir okuyucu ister. Şüphesiz korku, kendi içinde bir amaç değildir; daha önce incelediğimiz ideolojik değerlere razı gelinmesi için bir araçtır. Fakat bu kez, korku tek araçtır. Diğer bir deyişle, ikna artık mantıksal değildir: kendisini doğuran dehşet kadar bilinçsizdir.(40) Böylece, dehşet edebiyatı, gizli güçler tarafından tehdit edilen bir aklı koruyormuş gibi görünürken, yalnızca onu daha güçlü bir biçimde tutsak eder. Mantıksal bir düzenin yeniden oluşumu, tartışmaya yer bırakmayan bir değerler sistemine bilinçsiz ve mantık dışı bir bağlılıkla birarada görülür. Bireyi koruduğunu iddia ederken, aslında onu ortadan kaldırır. Toplumu -gerek "Frankenstein"daki köy yaşamını, gerekse "Drakula"daki Viktoria dönemi İngilteresini- büyük bir birlik olarak sunar: onun sınırlarını delen her kim olursa olsun, hakkından gelinir. Kendini düşünmek, kendi çıkarlarını kollamak: bunlar, bu edebiyatın defetmek istediği asıl tehlikelerdir. Koyu bir dar görüşlülükle, bu edebiyat, bütünleşmiş bir topluma, "organik" olmayı becerebilen bir kapitalizme duyulan isteği yansıtır ve onu destekler. Bu, içindeki karşıtların birbirlerinden ayrılmak ve çelişkiye düşmek yerine, birbirleri yararına var oldukları, birbirlerini güçlendirdikleri "diyalektik" ilişkilerin edebiyatıdır. Marx'a göre; sermaye ve üçretli emek arasındaki ilişki bu türdendir. Freud'a göre, süper egoyla bilinçaltı arasındaki ilişki böyledir. Stendhal'a göre, aşık ile "aşk" dediği "hastalık" arasındaki bağ bu türdendir. Frankenstein'ı canavara ve Lucy'yi Drakula'ya bağlayan da, böylesi bir bağdır. Nihayet, okuyucuyla dehşet edebiyatı arasındaki bağ da bu türdendir. Bir eser, ne kadar korkutursa, o kadar ıslah eder; aşağıladıkça yüceltir; gizledikçe, daha fazla açıklıyormuş görüntüsü verir. Bu, insanın ihtiyacı olan bir korkudur: akıldışılık ve tehdit üzerine kurulu toplumsal bir yapıya, gönül rızasıyla uymak için ödediği bedeldir. Kim demiş, bu bir kaçıştır diye!

Kaynakça

1 Marry Wollstonecraft Shelly, Frankenstein (1817), Londra 1977; John Polidori, The Vamprye (1819) Gothic Tales of Terror içinde, Baltimore 1973; Robert Louis Stevenson, The Strange Case of Dr.Jekyll and Mr. Hyde (1885), Londra 1924; Bram Stoker, Dracula (1897), Londra 1974.
2 Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts" (1884), Early Writings içinde, Harmondsworth, 1975, s.322.
3 "Klasik" dedektif romanı benzer bir işleve sahiptir. Suç, tüm karakterlerin üzerine kuşku yükler: Eylemleri muğlak, idealleri sorgulanabilir, amaçları gizemli bir nitelik alır. Fakat bir kez suçlu bulununca kuşku hemen ortadan kalkar ve herkese itibarı iade edilir. "Bir katilin sorguya çekilmesi gerekir. Çünkü tamamen tatmin edici biçimde kalan karakterleri beraat ettirmenin tek yolu budur. Ancak öykünün psikolojik amacı bu beraatte özetlenir. Dedektif miti suçu kışkırtmak ya da onaylamak için değil onu dağıtmak için varolur. Çözüm genel affı ilan eder." Brigid Brophy, "Detective Fiction: A Modern Myth", Hudson Review 1965, no.I, s.29. Genel af, iyiliklerini ve adaletlerini bireysel ihlalin varlığında, istisnai suç "vakası"nda duyuran toplumun genel kurallarının onayından başka bir şey değildir.
4 Marx,"Economic and Philosophical Manuscripts".
5 Fisher'in filmlerinde canavar ve vampir canlılıktan yoksundur. Bu filmler evde kalsa oldukça mutlu olacak canavarın saldırısıyla asla başlamaz, "İnsan"ın bir hatasıyla ya da aptalca hareketiyle başlarlar. Çağrı, açıkça, gezgincilikten kendini alıkoyma ve nesneleri oldukları gibi bırakma çağrısıdır. Canavar, nüfuz alanı ihlal edildiği için, insanlar anlaşmaya uymadıkları için kendi başına ürkütücü değildir artık. O, barış içinde birlikte yaşama çağına uygun düşen bir refah devleti terörü biçimidir.
6 Mary Shelley'nin canavarı farklı cesetlerin bir toplamıdır. Film geleneği, (her ne kadar devasa ve anormal da olsa) onu hayata dönen tek bir ceset şeklinde sunarak canavarın toplumsal anlamını büyük ölçüde önemsizleştirir.
7 "Bu yüzden sermaye ücretli emeği, ücretli emek sermayeyi önvarsayar. Onlar karşılıklı olarak bir diğerinin varolma koşuludur." Marx,"Wage Labour and Capital" (1849), tek ciltlik Selected Worksiçinde, Londra 1970, s.82-3.
8 Walter Benjamin,"Zentralpark".
9 Marx, "Economic and Philosophical Manuscripts", s.325-6.
10 Frankenstein, Robinson Crusoe'nun tersi olarak okunabilir. 18. yüzyılda babaya karşı itaatsizlik ödüllendirilir; bir yüzyıl sonra ise ölümle cezalandırılır. Sonlardaki farklılık tamamen oğulla ücretli emek arasında kurulan ilişkilere bağlıdır. Cuma bir zencidir ("Şeytan ırkı") fakat Crusoe onu uygarlaştırır, "insan" olmaya, İngilizce konuşmaya, tanrıya inanmaya, elbise giymeye, efendisine hizmet etmeye zorlar. Öte yandan canavar gayri-insani, tanrıyı reddeden, efendisine ihanet eden, uygarlığı terk eden ve yeni bir ırk kurma tehdidini yapan bir insandır. Fark, değişik anlatı tekniklerinde yansıtılır: Crusoe durumu kontrol altında tutar ve bu onun evrensel anlatıcı ego olmasını mümkün kılar; durumun kontrolünü elinden kaçıran Frankenstein romanın yapısına bile komuta edemez.
11 Mary Shelley'in tamamen başarılı bir aile imgesi kuramadığını kaydetmek gerekli. Örneğin Walton'un ailesi tek bir evli kızkardeş anlamına gelir. Tüm mektupları onun adresine gider. Sanki yazarın kutsadığı "ev içi şefkat" ensestin gölgesiyle muğlaklaştırılmaya başlamış gibi.
12 Bu canavar tarafından yaratılan korkunun bir diğer çehresine açıklık getiriyor. Kant'ın Analytic of the Sublime'de yazmış olduğu gibi, "bir nesne, kendi kavramını oluşturan sonu, büyüklüğü ile yenilgiye uğrattığında, canavarca bir nesnedir." (Critique of Judgement, Oxford, 1952, s.100) Canavarın büyüklüğü, onun kapitalizm-öncesi işbölümünün kesin ve sınırlı katlara sahip birimlerine uymasına engel olur. Gerçek, "kavramını yener", diğer bir deyişle, onu -kesinlikle- bir canavar yapan, onun "insanlığı"dır. Sadece hayatını idame ettirebilmek için sakladığı sonsuz üretken kapasitesini yalnızca geceleri kullanır. Bir kapitalisti mutlu kılabilir (nitekim, kendisi de fililen bunu oldukça sık söyleyebilecek kadar ileri gidiyor); ancak romanda hiç kapitalist yok.
13 Harker, kendisini aşıklarının yalın biçimde yıkıcı arzusundan kurtardıktan sonra Drakula'daki bu düşünceli burjuva ussallığını saptamaya zorlanır: "Bu nefret dolu yerde pusuya yatan iğrenç şeylerden en az ürkütücü olanının Kont olduğunu düşünmek beni tabii ki çıldırtıyor: Bu, onun amacına hizmet ederken olsa bile güvenlik arayabilirim." Böylece gaddar olmayan Drakula'dır. Harker'dan bir kez fayda gördü mü, saçının tek bir teline bile zarar vermeksizin onu serbest bırakır.
14 Drakula'dan önce gölgesini kaybeden başka bir edebi karakter vardı: Peter Schlemihl. Peter gölgesini içi para dolu bir cüzdan karşılığında mübadele etmişti. Fakat bir süre sonra paranın ona yalnızca bir şey verebileceğini kavrar: Daha çok para, daha çok para, istediği tüm para (cüzdanın dibi yok). Yalnızca para. Bu yüzden Peter'ı tatmin edebilecek tek arzu, soyut ve maddi olmayan para arzusudur. Kötürüm ve doğal olmayan bedeni, elle tutulabilir, maddi, bedensel arzulara ulaşmasını engeller. Bu öyle büyük bir skandaldır ki sevdiği (ve onu seven) kız bunu öğrendiğinde onunla evlenmeyi reddeder. Peter umutsuzluk içinde kaçar. (Drakula gibi: "Sen asla sevmedin, asla sevmezsin!" Sonra Kont döndü ve fısıltıyla konuştu: -"Evet, ben de sevebilirim; geçmişten hareketle bunu sen de söyleyebilirsin. Öyle değil mi?...") 1813'de Frankenstein ile aynı dönemde yayınlanın Chamisso'nun öyküsü (The Marvellous Story of Peter Schlemihl) bir fabldır. O da kapitalizmin yayılmasıyla (Peter) feodal toplumsal yapılar (Mina ve köyü) arasındaki çelişki çevresinde döner. Frankenstein'da olduğu gibi kapitalizm onda da tesadüfi bir dönem olarak görünür, sadece tek bireyi kapsar ve kısa bir süre devam eder. Ancak altta yatan sezgi olağanüstü bir güce sahiptir; onun için altının tüketimi önlediği Midas'ın cezalandırılmasıyla eşdeğerdir bu.
15 Marx, Capital, C.1, Harmondsworth 1976, s.342.
16 "...ölü-olmayanlar güçlüdür. Drakula daima yirmi insanın gücüne sahiptir. Biz dördümüz gücümüzü Lucy'ye vermemize rağmen bu güç Drakula'ya aittir." (s.183). İnsan kendini Marx'ın çözümlediği Mephistopheles'in sözlerini hatırlamaktan alıkoyamaz: "Örneğin altı aygırla baş edebilirim / Güçleri benim malım değil mi? / Sportmen bir lord olarak çok hırpalayabilirim / Sanki bacakları bana aitmiş gibi." (Economic and Philosophical Manuscripts", s.376'daki alıntı).
17 Marx, Capital, C.1, s. 741.
18 Marx, "The Property of Philosophy" (1847), Marx ve Engels, Collected Works, c.6, Londra 1976, s.195.
19 Bu, romandaki tüm önemsiz karakterlerle ilgili bir durumdur. Bunlar (yükleme işçileri ve avukatlar, denizciler ve emlakçılar, hamallar ve muhasebeciler) Drakula'yla ilişkilerinden her zaman daha hoşnutturlar. Drakula onlara iyi ve nakit para öder ya da işi kolaylaştırır. Drakula onlardan biridir: Ücretli çalışanlar için mükemmel bir efendi, büyük işadamları için mükemmel bir ortak. Diğerlerini öyle iyi anlarlar, birbirlerine karşı öyle faydalıdırlar ki Drakula onlara asla bir vampir gibi davranmaz. Kanlarını emmeye gereksinim duymaz, kanı satın alabilir.
20 Son rötuş olaylar bittikten 7 yıl sonra yazılan Jonathan Harker'ın kısa "notu"dur. Harker, okura kendisinin ve Mina'nın oğulları "Quincey"yi vaftiz ettiklerine dair bilgi verir ve şöyle devam eder: "Annesinin, bazı cesur arkadaşlarımızın ruhunun ona geçtiğine ilişkin gizli bir inanca sahip olduğunu biliyorum" (s.336). Amerikalı yabancı Morris nihai ve örtük bir kötürümleştirmeye maruz kalarak muzaffer Viktoryen aile içinde "yeniden dolaşıma sokulur": Adı -Quincy, kendi elyazısıyla yazılmış tek nottaki imzadan ortaya çıktığı gibi- "e" harfinin eklenmesiyle İngilizceye daha fazla uyan Quincey'ye dönüştürülür.
21 Stoker'ın romanında Van Helsing'in işlevi bir parabolü betimler: Başlangıçta yok, ortada egemen, sonda eylemin sınırlarına itilmiş. Gerçekte yardımının yeri doldurulamaz. Fakat İngiltere bir kez onu elde ettiğinde meseleleri bizzat yerine oturtabilir. Drakula'nın öldürülüşünde Van Helsing'in yalnızca bir seyirci olması bunu gösterir. Bu konuda Fisher'in Drakula'sı orijinalinin ideolojik niyetine ihanet eder: Drakula ve Van Helsing arasındaki büyük nihai düello Stoker'inkinden çok farklı bir muhalefet sistemine aittir. Stoker'inkinde İyi ve Kötü, Aydınlık ve Karanlık, Tutumluluk ve Lüks, Mantık ve Batıl İnanç arasındaki çelişki hüküm sürer (Bkz. David Pirie,A Heritage of Horror. The English Gothic Cinema 1947-1972, Londra 1973, s. 51).
22 Lucy'nin öyküsü karakterler arasındaki ilişkileri aydınlatır. Giriş bö-lümlerinde temel karakterlerden üçü (Seward, Holmwood ve Morris) onun için rekabete girer. Başka bir deyişle, Lucy objektif olarak bu adamları birbirine rakip yapar, böler ve bu onları tekrar arkadaş kılarak Lucy'nin düşüşünü hazırlayan Drakula için her şeyi kolaylaştırır. Ahlak, vampirle karşılaştığında insanın tüm bireysel arzularını ve ilgilerini frenlemesi gerektiğidir. Yalnızca arzularına ve itkilerine dayanarak davranan zavallı Lucy -o, annesine söz etmeksizin kendi kocasını seçen bir kadındır- önce Drakula tarafından öldürülür. Sonra güvenlik gereği evlilik gecesi nişanlısının onun kalbine bıçak saplaması gerekir (ve tüm bölüm, göreceğimiz gibi, cinsel anlamlar sızdırır).
23 Pirie, s.84.(*) Çok güçlü olmasıyla bilinen bir İskandinav tanrısı (ÇN)
24 Hegel için de "aşk insanın karşı cinsiyetten birine kendini teslim etmesi, kendi bağımsız bilincini feda etmesidir." Fakat Hegel sonra diyalektik olarak aşkın türediği bu kendini yadsımayı çözer ve yatıştırır: "İnsanın bir diğerinde kendi bilincini kaybetmesine, aşığın varlığının köklerini bir diğerinde bulduğu bu kendini ihmale rağmen insan kendinden tamamen hoşlanır." (Aesthetics, 1820-29 Oxford 1975, s.562-3).
25 Stendhal , De l'Amour (1822), Paris 1957, s.118. 26 Marie Bonaparte, The Life ant Works of Edgar Allen Poe. A Psychoanalytic Interpretation, Londra 1949, s.209-10.
27 A.g.e., s.218-9.
28 "Totem and Tabao" (1913), Freud, C.XIII., s.61. Ayrıca bakınız "The Uncanny" (1919): "Muhtemelen korkunuz hâlâ ölü adamın yaşayanın düşmanı olduğu ve onu kendisinin yeni hayatını paylaşmaya götürmeye çalıştığına ilişkin eski inancımızı ima eder." (A.g.e., XVII, s.242).
29 The "Uncanny" ', s.241.
30 A.g.e., s.249.
31 Mary Shelley, Frankenstein'ın öyküsünü düşlediğini iddia etti. Metinde göze çarpan pasajlardan biri canavarın yaratılmasından hemen sonra yer alan Frankenstein'ın rüyasıdır. Rüyada Elizabeth'i öpmek üzereyken o annesinin cesedine dönüşür. Frankenstein, canavarı yatağının kenarında yanılmaz bir anne pozunda bulmak üzere uyanır: "Yatağın örtüsünü kaldırdı; ve gözlerini üzerime dikti... yanağında buruşan bir gülümseme... bir eli uzatılmış." (s.52). Canavar hakkındaki diğer şeyler anne figürünün yeniden işlendiğini gösterir: Gerçek onun hayata geri dönen ölü bir adam olduğudur; fiziksel "büyüklüğü"; dili Frankenstein'ınkinden daha "arkaik"tir. Ancak analoji daha çok canavarın öykü örgüsündeki işlevine dayanır: Elizabeth'i öldürür, onunla evlendiği için Frankenstein'ı cezalandırır ve böylece Elizabeth'den kaptığı kızıl hastalığından ölen annesinin öcünü alır. Elizabeth'in oğlu şimdi ona ihanet etmeye hazırdır. Durum Poe'nun öykülerinin birçoğunu hatırlatır.
32 Drakula'da oldukça geniş yer verilen Seward'ın hastası Renfield'i düşünelim. Seward onun durumunu büyük dikkatle inceler, bilinen tüm psikiyatri tekniklerini tasvir eder, hatta yeni hipotezler kurar ve ikinci bir fikir duymak için Van Helsing'i çağırır: Hiçbir şey -bir boşluk çizerler. Sonra aniden her şey anlaşılır: Renfield, Drakula'nın hizmetçisidir.
33 Orlando, s.138 ve 140.
34 Esrarengiz olanın altında yatan arzu ya da korku Freud için tamamen ikincildir. Bastırılan bir şeyin aniden geri dönüşü dehşete neden olur: Bu yerine oturtulduğunda esrarengiz olanın kökeninde ürkütücü olup olmadığı ya da başka etkileri taşıyıp taşımadığı yalnızca bir ilgisizlik sorunu olmalıdır." (The "Uncanny"', s.241). Bu belirsiz bilinç dışı köken dehşet edebiyatına özgün bir işlev yükler. Şakalarla ilgili incelemesinde Freud'un önerdiği -"Rüyalar esas, olarak hoş olmayandan kaçınmaya, şakalar zevkin elde edilmesine hizmet eder"- ve Orlando'nun edebiyata uzattığı (edebiyat da zevkin elde edilmesine, bastırılan arzunun gösterilmesine hizmet eder) bu ayırım büyük ölçüde belirsizdir. Dehşet edebiyatında iki işlev -hoş olmayandan kaçınma ve zevkin elde edilmesi- bir diğerini mükemmel biçimde dengeler gibidir. Gerçekte biri diğeri için var olur: Korkutmayan bir dehşet romanı zevk de vermez. Bu bakımdan ve içeriği yüzünden değil, dehşet edebiyatı çalışmaların en çok rüyaların .... denk düştüğünü gösterir. Ve rüya gibi zorunlu bir hoşlanma bağlamını dayatır: Yalnız, geceleyin ve yatakta.
35 D. H. Lawrence, Studies in Classic Amerikan Literature, Lond-ra 1924, bölüm 6.
36 Tzvetan Todorov, The Fantastic. A Structural Approach to a Literary Genre, Ithaca 1975, s.76-7.
37 Frankenstein'ın ideolojik amacı Kant'ın yüce olana atfettiğini hatırlatır. "Eğer doğanın dinamik biçimde yüce olduğunu hesap edersek o bir korku kaynağı olarak yeniden üretilmelidir". Ancak Kant ekler: "Korkan bir insan doğanın yüceliğini yargılamanın bir parçası rolünü oynayamaz. Konumunuzu güvence altına aldığınızda doğal felaketlerin görünüşü korkutuculuğundan daha çekicidir; ve biz bu nesneleri yüce diye nitelendiririz, çünkü onlar bayağı yerin yüksekliği üzerinde ruhun kuvvetlerini arttırırlar... Bu yüzden, yücelik doğadaki şeylerin herhangi birine kalmaz, yalnızca zihnimizde kalır." (Kant, s.109, 110,114). Kant dehşet edebiyatına açılan iki yola işaret eder: Korku doğurmayan ancak ahlaki düşünce uyandıran yücenin yolu - bu eğitimli okurlarla sınırlıdır; ve düşünceyi olumsuzlayan ve kitleler için korunan dehşetin yolu."Gerçekte, hazırlayıcı kültür sayesinde yüce dediğimiz ahlaki düşüncelerin gelişimi olmaksızın o eğitimsiz insanı ürkütücü diye etkiler sadece."
38 Roland Barthes,"Structural Analysis of Narratives", Image - Music-Text, Londra 1977, s.119.
39 Barthes bundan ötürü kuşkuyu betimler: "Bir yandan, etkili erteleme ve canlandırma işlemleriyle bir diziyi açık tutarak, okurla (dinleyiciyle) bağı pekiştirir, açık biçimde anlık bir işleve sahiptir; öte yandan tamamlanmamış bir dizinin, açık bir paradigmanın, yani kaygı ve zevkle tüketilen mantıksal bir rahatsızlığın (Dahası o daima sonda yapıldığı için) tehdidini sunar. Bu yüzden "Kuşku" yapıyla oynanan bir oyundur. Anlaşılabilirliğin gerçek bir "gerilimini" kurarak yapıyı tehlikeye atmak ve yüceltmek için tasarlanmıştır. (A.g.e., s.119). Drakula'nın kim olduğunu bir kez anladığımızda, mantıksal düzensizlik bir kez yumuşatıldığında Stoker'in romanı dehşet romanından macera romanına döner: Eylem tamamen yolculuklarla, düellolarla, kovalamacalarla, çarpışan planlarıyla ele alınır.
40 Adorno, "bireysel davranışların kolektif normlarının, yani süperego-nun zorunlu olarak irrasyonel olması gerektiğini gözlemledi: "Bilinçli bir 'süperego', apolojistlerinden ona yapıştıklarının hatırına otoriteyi tam anlamıyla kaybedecekti" T.W.Adorno, "Sociology and Psychology II" (1955), New Left Review, 47 (1968), s.82-83.

Mezopotamya'nın İktisadi Tarihi

2007-02-16T14:21:00.000Z

Prof.Dr.Yahya Sezai TEZEL

Aşağıda , sayın Prof.Dr.Yahya Sezai Tezel’in “Mezopotamya'nın İktisadi Tarihinin Bir Kuşbakışı Görünümü” baslikli çalismasinin sadece 3.bolumunu yayinliyorum. Bu çalisma,eski toplumun ilgilendigimiz parçasinin,’mitoloji’den gerçekler dunyasina indirilmesi bakimindan son derece degerlidir. Sayın Tezel,çalismasinda,”Sumer” adi verilen bu toplulugun dini,siyasi ve ekonomik dunyasini buyuk bir basari ile ortaya koyuyor. Soylemeye gerek yok ki,Sumer adi verilen bu toplulugun tarihdeki orgutlenisine iliskin ,dinsel kaynaklar,Tufan,yerlesim nufus rakamlari gibi bir çok noktada Sayın Tezel ile ayni sekilde dusunmuyoruz.Umarim ki,bu degerli çalismanin burada yeniden yayinlanmasi,tartisma konusu sorunlarin bir adim daha ilerletilebilmesine katkilarda bulunacaktir.

3.1. Giriş: tarım-temelli bir şehirler uygarlığı

Bronz Çağı'nın başlamasından sonra, İÖ 3000-2000 arasındaki bin yıl içinde Aşağı Mezopotamya'da o çağlara göre önemli bir nüfus artışı olduğu, bu bölgenin dünyanın en büyük nüfus yoğunluğuna sahip bölgelerinden biri haline geldiği anlaşılmaktadır. Arka arkaya birçok defa yeniden yapılan bazı tapınaklarda her yeni yapımda inşaat sahasının, avluların, toplanma alanlarının tedricen genişletilmesi, şehir nüfuslarındaki artışı gösteren önemli arkeolojik bulgulardır [1][ Hem bazı Sümer şehirleri hem de Sümer ülkesinin geneli için bazı nüfus tahminleri yapılmıştır. Ünlü Rus Sümerologu Diakanoff, Lagaş tabletleri üzerinde 1950'lerde yaptığı uzun çalışmalara dayanarak, İÖ 2500'lü yıllarda bu şehrin (köleler dışındaki) nüfusunun yaklaşık olarak 100000 olduğunu öne sürdü. Bir başka ünlü Sümerolog, İngiliz araştırmacı Woolley de, Ur şehrinin, İÖ 2000 yörelerinde üçüncü kez Sümer ülkesinin başkenti haline geldiği dönemdeki nüfusunun 360000 olduğunu söyledi. Ki Kramer de, Woolley'in bu tahmininin bir abartmayı yansıttığının belki söylenebileceği ama Ur'un nüfusunun gene de 200000'in altında olmadığı görüşündedir [Kramer, 88-9]. İÖ üçüncü bin yılda Sümer ülkesinin büyük şehirlerinden Eridu, Ur, Uruk, Lagaş, Girsu, Umma, Nippur, Şuruppak, Adab ve Kiş'in kalıntıları bilinmektedir. Larsa ve İsin gibi daha küçük şehirler ve eski metinlerde adları geçtiği halde yerleri bulunamamış şehirlerle birlikte, üçüncü bin yıldaki Sümer şehirlerinin sayısı l5'ın altında değildir. Sümer ülkesine hakim olmak için şehirler ve hanedanlar arasında yapılan savaşlarda, zaman zaman bazı şehirlerin yıkıldığı, şehir nüfuslarında önemli dalgalanmalar olduğu, her şehrin nüfusunu her zaman korumadığı da dikkate alınmalıdır. Ama gene de, bu dönemde Sümer ülkesindeki toplam şehirli nüfusun yüzbinli rakamlarla tasarlanması gerektiği, bu sayının 500000 düzeyini bulmuş hatta aşmış olabileceği, şehirleri çevreleyen kırsal nüfus, köylerin ve kasabaların nüfusuyla birlikte, Sümer ülkesindeki toplam yerleşik (yani göçebe-otlatıcılar dışındaki) nüfusun, muhtemelen 500000 ile 1000000 arasında olduğu söylenebilir. [Wagstaff,44-7, 97-105; McEvedey, Jones (1978),149-50]. "Sümer uygarlığı, sınaî bir temel yerine tarımsal bir temele dayandığı halde, esas olarak şehir uygarlığı karakterine sahipti". Kramer'in bu ifadesi [73], hem Sümer-Mezopotamya uygarlığını incelemiş bütün uzmanların görüşünü özetlemekte, hem de kültür,uygarlık bölgelerinin karşılaştırmalı sosyal-iktisadî tarihine ilgi duyanlara önemli analitik ipuçları vermektedir.

3.2.2. Halaf : İÖ 5300-4500

Tell Halaf'ta, Türkiye-Suriye sınırına yakın Tell Çagar Bazar'da, Ninova'da, Tell Arpacıyah'da, Gawra Tepesi'nde ve Yarım Tepe'de yapılan kazılar, Kuzey Irak, Van Gölü'nün güneyi ve Antakya'nın kuzeydoğusu arasındaki alan üzerinde, İÖ 5300-4500 döneminde yaşamış bir yazı öncesi, bitkisel tarım kültürünün varlığını ortaya çıkarmıştır. Bu kültüre, izine ilk kez Tell Halaf'taki kazılarda rastlanıldığı için Halaf kültürü denilmektedir. Bu kültür bölgesindeki yerleşme merkezleri hala köy niteliğindedir. Ama Arpacıyah'da bazı sokakların çakıl taşlarıyla döşenmiş olması, bazı beledi (civic) işlerin ortak bir şekilde ele alındığını göstermektedir. Bu kültürde, bugün hala Harran ovasında rastlanılan ve arkeologların tholos (çoğulu tholoi) dedikleri, arı kovanı kubbesi biçiminde yapılmış kubbeli yuvarlak evler başat bir yaygınlığa sahipti [resim için bak. Mellaart (l965), l22,55]. Bu kültürün en büyük özelliklerinden biri de, fevkalade güzel ürünler verilmiş olan pişmiş toprak çanak-çömlekçilik sanatıdır. Bu çanakçılığı, İÖ 5300 yöresinde bölgeye dışardan gelen ve barışçı yollarla yerleşerek eski yerel nüfusla karışan insanların getirdiği sanılmaktadır. Mellaart bunların Van Gölü yöresinden geldikleri görüşündedir. Ama tholos' ların Neolitik dönemlerde Kıbrıs'ta da görülmüş olması ve çömleklerdeki bazı desen özellikleri, figürler, bu kültürün Girit ve Hitit öncesi Anadolu kültürleriyle bağlantı olabileceği ihtimalini de akla getirmektedir. Halaf kültürünün Musul yöresinden, kuzey'de Van'a, Diyarbakır'ın kuzeyine, batıda Gaziantep ve Antakya'ya doğru genişlemesi, başarılı bir tarımsal faaliyetin yol açtığı, imkan sağladığı bir nüfus artışına işaret eder. Eski yerleşme merkezlerindeki nüfus arttıkça, köyün etrafındaki arazi imkanları zorlandığı için, oğul veren bir arı kovanı gibi, nüfusun bir kısmı köyden ayrılmış, gidip uzak bölgelere yerleşmiştir. Halaf kültüründe bitkisel üretimin yanında ve gıda ve eşya üretimi kaynakları açısından bitkisel üretim kadar önemli olarak, ehlileştirilmiş koyun, keçi ve domuz yetiştiriciliği yapılmaktaydı. Sığır yeni yeni ehlileştirilmekteydi. Bitki tarımı kuru (yağmur suyuna bağımlı, sulamasız) tahıl üretimine, ki büyük ölçüde arpa ve buğday üretimine dayanmaktaydı. Yerleşik hayvan ve bitki üretimi avcılıkla destekleniyordu. Ayrıca, bu kültürü üreten insanların, çok sınırlı da olsa, bakır, kurşun ve takı eşyaları, iğneler şeklinde altın kullandıkları anlaşılmaktadır. Bu kültürün, İÖ 4500-4300 sıralarında nasıl ve niye ortadan kalktığı bilinmemektedir. Güney Mezopotamya'da gelişmekte olan Ubaid kültürünün insanlarının (İÖ 4500-3500) Halaf kültürünü ortadan kaldırdığı önermesi kanıtlanmamıştır. [Roux, 66-9; Mellaart (l975), 156-70; Lloyd, 65-85]. 3.3. İÖ 5000-3000 arasında Sümer uygarlığının başlangıçı 3.3.1. Ülke Güney Mezopotamya'daki en eski yerleşik insan kültürlerinin tarihi konusundaki kanılar, l950'li yıllardan sonra köklü bir şekilde değişmiştir. Bu değişikliğe yol açan çalışmalar, jeoloji gibi tarihle doğrudan ilişkisi ilk anda akla gelmeyebilecek bilimsel disiplinlere ait tekniklerin kullanılmasının tarihçilik açısından, özellikle yazı öncesindeki kültürlerin tarihi açısından çarpıcı ipuçları sağladıkları için ilginçtir. l950'li yıllara kadar, İÖ 5000'ler ve 4000'lerde, Dicle ve Fırat nehirlerinin alüvyon birikintisi henüz oluşmadığı için, bugünkü Güney Mezopotamya'nın yer yer deniz olduğu, yer yer de insan yerleşmesine uygun olmayan alçak alüvyon adalarından oluştuğu, insanların bu bölgeye yerleşmesinin, alüvyon toprak düzlükleri iyice belirginleştikten sonra başladığı sanılmaktaydı. Ancak iki jeologun l952 yılında yaptığı çalışmalar bu kanaati büyük ölçüde sarstı. Bu jeologlar, daha sonra Sümer uygarlığının üzerinde oluştuğu bölgenin İÖ 4500-4000 yıllarından çok daha önce de su üstünde olduğunu; bu bölgedeki insan yerleşmelerinin tarihinin çok eski dönemlere gidebileceğini, daha önceki muhtemel yerleşmelerle ilgili kalıntıların bulunmayışının, deltanın bu uç bölgesinde, üstte alüvyon biriktikçe alttaki kaya tabakalarının batmakta olmasıyla açıklanabileceğini ima eden araştırma sonuçları elde ettiler.Bu jeologlara göre, yeni birikinti katmanları oluştukça altta kalan toprak katmanlar batmış olduğu için bazı çok eski muhtemel yerleşmelerin izlerine hiçbir zaman rastlanılmayacaktı. Jeolojik tabakaların batmakta olduğu teziyle çalışan bazı başka araştırmacılar ise, Mezopotamya'nın güneyindeki deniz-kara çizgisinin çok daha eski tarihlerde daha da güneyde olduğunu öne sürdüler. Bir yanda alüvyon birikirken diğer yanda jeolojik tabakaların çökmesi nedeniyle kıyı şeridinin fazla değişmediği tezi, l990'lı yıllara gelindiğinde, oldukça yaygın bir kabul görse de, tam bir kesinlik kazanmış değildir. Nehirlerin denize döküldüğü yerlerdeki haliçimsi ortamda deniz ve kıtayla ilgili dış görünüşün birbirine karışmış olması, dünyanın deniz seviyesindeki farklılaşmalar, nehirlerin taşıdığı çökeltide meydana gelen diakronik farklılaşmalar konunun kesinlik kazanmasını güçleştirmektedir. Ama aşağı yukarı kesin olan, körfezin kuzey çizgisinin bugünkünden çok daha kuzeyde olmadığı, ama denizle karanın sınırının İÖ'ki dört beş bin yıl içinde çok kere değiştiği, nehir haliçlerinin zaman zaman birleştiği, zaman zaman ayrıştığıdır. [Wagstaff (1985), 94-5; Lloyd, l5-6; Kramer, 39-40, 73-4; Roux, 22-9]. Nil nehri ve çevresiyle etkileşmesi nasıl ki Mısır uygarlığının şekillenmesini önemli ölçüde etkilemişse, Fırat ve Dicle nehirleri ve bunların çevreleriyle tabii ilişkileri de Mezopotamya uygarlığının oluşması ve belirli özelliklere sahip olmasının en önemli faktörlerinden biridir. Fırat ve Dicle nehirleri Irak'ta Hit ve Samarra şehirlerine kadar sert kireçtaşı alanlarında kazılmış olan yataklarında akar. Buraya kadarki güzergahları tarih öncesi çağlardan beri değişmemiştir. Ninova, Nimrud ve Aşur gibi antik şehirler hâlâ eskiden olduğu gibi nehir kıyısındadır. Ama Hit ve Samarra çizgisinin güneyinde nehirler kendi getirdikleri alüvyon birikintilerinin üzerinde menderesler çizerek akar ve sık sık yatak değiştirir. Bu nedenle eskiden nehir kenarında olan, limanlara sahip bazı şehirlerin kalıntıları şimdi çöl ortasında susuz bir konumdadır. Özellikle Fırat nehrinin aşağı Mezopotamya'daki bugünkü mecrası antik mecrasından 25 ile 80 km arasında uzaklaşmıştır. Antik çağlarda Sippar, Babil, Nippur, Şuruppak, Uruk, Larsa, Ur gibi eski büyük şehirlerden geçen Fırat'ın yatağı, sulama ve sel kontrolüne yönelik büyük mühendislik uygulamaları sayesinde, bu çağlarda, üçbin yıl kadar, etrafında şehirler olan eski hatlarında tutulabilmişti. Bir önceki bölümde de belirtildiği gibi Bağdat Ramadi arasında Fırat'ın yatağı Dicle'ninkinde 9-10 metre daha yüksektedir. Bu doğal durum Fırat'tan Dicle'ye doğru çok kolay bir sulama ve drenaj sisteminin oluşturulmasına imkan verir. Bu bölgede iki nehrin arasındaki araziler çok verimlidir. Daha güneyde çok az bir eğimle akan ve büyük miktarda çökelti taşıyan nehirler, ki özellikle Fırat, yataklarını tedricen yükseltir. Tabii olarak oluşan setler nedeniyle nehir seviyesinin, çok yerde çevredeki ovadan daha yüksek olması, hem fevkalade önemli sulama fırsatları yaratır, hem de büyük taşkınların geniş alanları kaplaması tehlikesini sürdürür. Büyük su taşkınları Güney Irak tarihinin çarpıcı özelliklerinden biridir. Jeologların çalışmaları Mezopotamya'nın ikliminde son altı yedi bin yılda hissedilebilir bir değişikliğin meydana gelmediğini göstermektedir. Yılın sekiz ayı yağış almayan bu bölgede yaz sıcaklıkları gölgede 40-50 derece yöresine çıkabilir. Yağışlar kış aylarındadır. Yıllık yağış miktarının 100-300 mm arasında olması, bu bölgede yağmura bağlı (kuru) tahıl tarımını aşağı yukarı imkansızlaştırır. Bitki kültürünün sulamaya dayanmasını gerektirir. Kış aylarında su seviyesi çok düşen nehirler, Anadolu ve Kuzey Irak dağlarındaki karların erimesiyle bahar aylarında taşkınlara yol açar. Bu taşkınlar, bütün çağlar boyunca Aşağı Mezopotamya'daki insanlar için büyük bir tehlike oluşturmuştur. Nisan ve haziran arasındaki taşkın ayların bu bölgede nisanda başlayan hasat mevsimine rastlaması, hem taşkın sularıyla tabii sulama yapılmasını imkansızlaştırır ve büyük mühendislik işleri gerektiren sulama ve sel önleme işlerini gerektirir, hem de yerleşik tarım kültürlerini sürekli bir afet tehdidi altında tutar. İhtiyaç duyulan mevsimde yağış yetersizliği ve ihtiyaç duyulmayan mevsimde de nehir yataklarını parçalayacak kadar su fazlalığı, bu bölgede insan kültürünü ancak sulama ve drenaj kanalları, reservuarlar, regülatörler, nehir yatağı setleri gibi büyük ölçekli mühendislik ve emek gerektiren işlerin başarılmasıyla mümkün kılmıştır. Ama sulamaya dayanan bitkisel tarımın uzun dönemli sınırları vardı. Bunların en önemlisi tuzlanmaydı. Ünlü Mezopotamya uzmanı Jacobson'un l950'lerin sonuna doğru tabletler üzerinde yaptığı araştırmalar, sulama sonucu meydana gelen toprak tuzlanmasının İÖ 2400 yıllarından itibaren güneyde verimliliği büyük ölçüde düşürdüğü, tuzlanmanın etkilerini yavaşlatmak için özel tekniklerin geliştirilmesine rağmen, bunu izleyen bin yıl içinde bu olumsuz etkilerinin kuzeye doğru yayıldığını ortaya çıkardı. Ki bu bulgular, Mezopotamya uygarlığının ağırlık merkezinin başlangıçta güneyden zamanla (Bağdat yakınlarındaki) Babil yörelerine, daha sonra da daha kuzeyde Aşur şehrine doğru kaymasının açıklanmasını da etkileyebilecek önemli ipuçları vermektedir. [Wagstaff (l985),l6-8; Lloyd,15-9; Roux, 22-9; ayrıntılı bilgi için Beaumont, Blake, Wagstaff (1976);].

3.3.2. İÖ 5000-3000

Arasındaki Gelişmeler Kuzeydeki Samarra kültürü sırasında Güney Mezopotamya'da da yerleşmeler vardı. Arkeologlar güneydeki insanların da Samarra'dakilerle aynı soydan, yani Mezopotamya'da izlerine rastladığımız kültürleri ortaya koymalarından da önce var olan eski yerel halktan olmaları olasılığının yüksek olduğu görüşündedirler. Deltanın biraz daha içlerinde bulunan Ur, Uruk, Eridu, Ubaid gibi yerlerde l920'lerde ve 2. Dünya Savaşı'ndan sonra yapılan kazılar, sondaj çalışmaları, Güney Mezopotamya'da İÖ 5000 yıllarından itibaren bir çok şehirimsi yerleşme merkezinin var olduğunu ortaya çıkardı. Eridu'daki kazılar ve Ur'daki sondajlarda bulunan çeşitli yerleşme ve inşaat tabakalarının gösterdiği kronoloji, daha sonra İÖ 3500-2900 döneminde başlayan Sumer uygarlığının, Mezopotamya'da İÖ 5000'li yıllardan beri var olan yerli kültürlerin tedrici bir gelişmesinin sonucu oluştuğu tezini çok güçlendirdi. Bir ara bazı dilbililimi (linguistics) hipotezlerinden hareket edilerek öne sürülmüş ve yakın yıllara kadar geniş kabul görmüş olan, Sümerlerin İÖ 3000 yörelerinde Mezopotamya'ya dışardan geldikleri, burada daha önce var olan eski yerel halka yabancı olduklarına dair iddia şimdi büyük ölçüde terkedilmiştir [Lloyd, 62-4; Roux 85-9; Frankfort, Davies (1971) 72]. Güney Mezopotamya'da İÖ 5000'li yıllardan itibaren görülen kültür, bataklık, sazlık alanlar arasında gelişmiş olan bir tarım kültürüydü. Sivil halk çoğunlukla, Güney Mezopotamya'da bugün hala kullanılan sazdan yapılmış evlerde (mudhif' lerde) yaşamaktaydı (resim Lloyd, 41). Tapınaklar önceleri kerpiçten (güneşte kurutulmuş), daha sonraları tuğladan (ateşte pişirilmiş) yapılıyordu. 3.3.3. Sümer uygarlığının temellerinin şekillenmesi : Sümer şehirlerinin büyük çoğunluğu, Basra Körfezi'nin kuzey kıyısı ile Bağdat arasında kalan, doğuda İran (Zağros) dağları ve Batı'da Kuzey Arabistan çölüyle çevrili olan, Fırat ve Dicle nehirlerinin biriktirdiği alüvyon ovasındaydı. Sümerce konuşan halkın yoğun olarak bulunduğu alan Bağdat yöresinde bitiyor, Akkad ülkesi diye bilinen bu bölgede, Semitik dil konuşan insanların yaşadığı fakat Sümer kültürünün etkisi altında olan başka şehir devletleri bulunuyordu. Sümerlerin ana yurtları sayılabilecek aşağı Mezopotamya'daki yerleşme bölgeleri, kuzeybatı-güneydoğu yörüngesinde yaklaşık 400 kilometrelik bir eksen etrafında gene yaklaşık olarak 5000 kilometrekarelik oldukça küçük bir alan oluşturuyordu. Bu alanda bile Sümerlerin yanında, bilinen en eski dönemlerden beri semitik diller konuşan insanlar vardı. Birçok Sümerlinin bu semitik dili de öğrenip kullanması, Sümer üst kültürünü iki-dile hakim olmaya dayanan bir üst-kültür yapmıştı. Sümer uygarlığının ortaya çıktığı dönemlerde bu bölgede, bugün de olduğu gibi, göller, sazlıklar ve bataklıklar da vardı. Kuzey'de, Fırat nehrinin bugünkü Suriye-Irak sınırını geçtiği yörede bulunan ve semitik bir dil konuşulmakta olan Mari'de ve Kerkük yakınlarında olup en eski yerleşme dönemlerindeki halkın hangi dil grubundan olduğu bilinmeyen Aşur'daki (Asur) kalıntıların, erken Sümer uygarlığının güçlü etkisini göstermesi, bu uygarlığın, İÖ Dördüncü Binyıl'da bile, ana dili Sümerce olanların Bağdat'ın güneyinde kalan ana-yurdunun dışına uzanmış olduklarını, üstün kültürleriyle çevredeki alanlarda başka dilleri konuşan halkları etkilediklerini göstermektedir [Roux,124-5; ].

3.3.3.1.

Ekonomi, teknoloji Sadece nehir kıyılarında değil, nehirlerden kilometrelerce uzaktaki alanlarda da sulu tarım yapılmasını sağlayan karmaşık bir kanallar sistemini geliştirmeleri, Sümerlerin bugün hayranlık uyandıran bir uygarlığı yaratmalarında önemli bir rol oynamıştı. İÖ 3900-3500 arasının Sümerlerin güney Mezopotamya'da bu sulu tarım imkânlarını araştırıp, zorladıkları bir dönem olduğu sanılmaktadır[2]. Öyle ki, İÖ 3500 yörelerinde aşağı Mezopotamya'da saban, döven, tekerlek ve yelken kullanılmaya başlanmıştı. 3500-3000 arasında ise, tarımda eskiye göre çok daha yüksek işgücü verimliliği ile çalışmaya başlamalarının yarattığı fırsatları kullanarak, kurumlar, fikirler, teknikler ve sanat etkinlikleri ile tarihin bilinen ilk yüksek kültürünü üretmişlerdir. Sümerlerin tarımda gerçekleştirdiği 'ilerleme'nin büyük ölçekli sulama sistemlerine dayanması, bu uygarlığın bir şehirler uygarlığı olması sonucunu getirmiştir. Sümer şehirleri de, ana iktisadi etkinlik alanı olarak büyük ölçüde tarıma dayalı, tarım-temelli şehirlerdi. Buralarda yaşıyanların büyük bir çoğunluğu tarımsal üretimde çalışıyordu. Ama Sümerlerin yerleşme yerleri, kendi küçük ölçekli arazilerini işleyen köylü ailelerinin oluşturduğu, fazla bir toplumsal farklılaşma içermeyen, toplumsal örgütlenmesi büyük ölçüde akrabalık ilişkilerine dayanan neolitik köylerden farklıydı. Bu fark basit bir nüfus ölçeği farkı olmayı aşıyordu. Sümer şehirlerinde yaşayan binlerce, on binlerce insan, kendilerini aralarında akrabalık ilişkileri bulunmayan insanlarla ortak bir kimliğe sahip olarak görüyor, büyük çalışma grupları halinde, karmaşık bir toplumsal örgütlenme içinde, şehrin tanrılarına ait ve geniş parçalara ayrılmış arazilerde, bu tanrıların işlerini yürüten tapınak idarelerinin nezaretinde çalışıyordu. [Oppenheim, ]. Ele geçen tabletlerdeki yazı figürleri bu dönemdeki Sümer iktisadî hayatında koyun ve keçi gibi ehlileştirilmiş hayvanların çok önemli bir yere sahip olduğunu ima etmektedir. Bu hayvanların et ve süt gibi ürünleri beslenme ihtiyaçlarının karşılanmasında temel bir kaynaktır. Ayrıca bölgede üretilen yün, muhtemelen, bölgede bulunmayan metaller ve diğer ham maddelerin dışardan getirilmesini sağlayan ticari faaliyetlere imkan veren en önemli ürün fazlalarından birini oluşturuyordu. Depolanabilen, yeniden dağıtılabilen bu tarımsal ürün fazlalarının oluşturulması ve büyütülmesi, egzotik malların dışında da, metaller, kereste ve hatta taş gibi bölgede bulunmadığı için "dışarı"dan getirilmesi gereken ihtiyaçların bölgenin "dışarı"ya sunabileceği şeylerle karşılanmasına imkan veriyordu. Bilinen ilk tabletlerde "tacir" simgesinin bulunması, şehir kültürlerinin ortaya çıkmasında ticaretin "eski"liğini teyid etmektedir. Tekerleğin "icad"ının da ilk kez aşağı Mezopotamya'da gerçekleştirildiği sanılmaktadır. Daha önce bilinen kızaklara dört kağnı tekerleği benzeri masif tekerler takılarak ilk arabalar oluşturulmuştu. Tekerlekler (kağnıdaki gibi) kendileriyle beraber dönen akslara tesbit edilmişti. Tekerlek sonra başka iş alanlarına da uygulanmağa başladı ki çömlekçi çarkı bunların başında geliyordu. Bu döneme ait birkaç metal balta, bakır alışımlarıyla, kapalı kalıplar içine döküm yapılmasının becerildiğini, metal kullanımı bilgisinde de bazı önemli ilerlemeler olduğunu göstermektedir. İşlenen metaller arasında bakır, gümüş ve altın vardır.

3.3.3.2.

Yazı devrimi Aşağı Mezopotamya, yazı kullanılan, okur yazarlığa sahip bir kültürün ortaya çıkmasında bütün dünyaya öncülük etmiştir. Bugün elimizde bulunan bilinen en eski yazı, IV. kat Uruk kazılarından çıkan ve yaklaşık olarak İÖ 3300-3200 yıllarına ait tabletlerdeki yazıdır. Yazının keşfi ve geliştirilmesi belki de insanlık tarihinin en büyük buluşu, yeniliğidir. Bu ilk yazı daha sonraki çivi yazısının kaynağı olan bir resim yazısıdır. Figürlerin ima ettiği soyutlamaların bir hayli gelişmiş olması, bu yazının ele geçen tabletlerin döneminden önce tedrici bir gelişmeyle ortaya çıktığını ima etmektedir. Yani yazının yaratılması ve kullanımının geliştirilmesi büyük bir olasılıkla İÖ 3500-3000 arasında meydana gelmiştir. Başlangıçta sadece şeyleri simgeleyen (pictogram) figürler daha sonra fikirleri gösteren (ideogram) ve sesleri gösteren (phonogram) bir şekilde kullanılmaya başlanmış ve insan düşüncesinin iletişimine imkan veren gelişmiş bir yazı tekniğine dönüşmüştür. Mezopotamya yazı geleneği hem Mısır hiyeroglif yazısı hem de İndus vadisi yazısına temel oluşturarak yazı kültürünün dünyaya yayılmasında hem hayati bir rol oynadığı sanılmaktadır, Sümerlerin başlattığı çivi yazısı geleneği, fonetik alfabelere sahip Fenike, Elen ve Arami yazılarının yaygınlaşmasına kadar, 2000 yılı aşkın bir süre bütün insanlığın en önemli ortak yazılı haberleşme ve bellek oluşturma aracı olmuştur. Uruk'ta bulunan bu bilinen en eski tabletlerin çoğu iktisadî ve idari konularla ilgili olsa da, bir kısmının kelime listeleri ihtiva etmesi, Sümerlerin yazı kullanmaya başlamalarıyla eşzamanlı olarak yazı öğretimini de düzenli bir şekilde ele aldıklarını göstermektedir. [Frankford, Davies (l971), 90-1; Gadd (l971), 93-6; Lloyd, 55; Kramer, 229-30; Shendge (1983)passim]. Yazının geliştirildiği 3000'li yıllar, 2000'li yıllar ve MÖ ilk bin yılın uzun bir dönemi para öncesi çağlardır. Dinî, askerî siyasî merkezle uyruklar arasındaki ve uyrukların kendi aralarındaki ödemeler hepsi aynîdir. Ödemelerin aynî olması, kayıt, defter tutma, denetleme işini daha da karmaşık ve zorunlu hale getirdiği için, yazı becerisinin iktisadî hayattaki rolünü güçlendirmiştir.

3.3.3.3.

Sümerlerin dini Güney Mezopotamya'daki şehir kültürünün erken dönemlerindeki çarpıcı özelliklerinden biri, tapınağın ilk başlardan itibaren 'şehir'in fiziki yerleşme planında çok önemli bir yere sahip olmasıdır.ki bu bir toplumsal kurum olarak tapınağın sosyal ve kültürel ilişkilerde de merkezî bir konumda olduğunu ima eder Sümer edebiyatının ünlü Gılgamış efsanesinin geçtiği Uruk şehri İÖ 3000 yıllarında 800 dekarlık bir alanı (eni boyu 900 metrelik bir kare düşünün) kaplamakta, bunun üçte birinde tapınaklar ve bunlarla ilişkili kamusal binalar bulunmaktaydı. Tapınaklarda yerine getirilen etkinliklerin başında Tanrı'lara sunuşlar yapılması, bu arada kurban kesilmesi geliyordu. Antropomorfik biçimde tasarlanan (Roux, 82) Tanrı'ların "doyurulması", "giydirilmesi", "yatıştırılması" gerekiyordu. "Abdest havuzları", "abdest odaları"nda temizlenen rahipler, her gün düzenli bir şekilde tapınağın tanrıların heykellerinin bulunduğu ve halka açık olmayan iç salonlarına yiyecek ve belirli aralıklarla yeni elbiseler bırakıyor, dualarını okuyor, ayinlerini yapıyorlardı. Her şehrin sahibi ve sahibi olduğu için de koruyucusu olan bir kendi tanrısı vardı. İÖ 3200 yöresinde yapıldığı sanılan bir tapınak anıtsal boyutlardaydı. İki kenarında renkli, fayans yüzeyli tuğlalarla kaplanmış, her biri 2 metre çapında sütunlar bulunan 30 metre uzunluğunda bir avlu, şehir nüfusunun coşkusu ve enerjisinin ne ölçüde bu tapınakların yapımına yöneldiğini anlamamıza imkan vermektedir (Lloyd, 41-4, 48-52; Sümerlerin dini konusunda önemli ipuçları taşıyan, tapınakların mimari özellikleriyle ilgili arkeolojik bulgular için bak. Mallowan, 246-72). Sümerlerin dinleri yani kozmolojileri yani insan, toplum, hükümdar, evren hakkındaki inançları, kabulleri, yani kısaca dünya görüşleri hakkında bilgilerimiz, bir kısmı Sümerce yazılı metinler, bir kısmı da sonraki dönemlerde Sümerce asıllarından Akatça, Asurca, Babilceye ve diğer Semitik dillere çevrilen metinlerine, arkeolojik kalıntılara, heykellere, mühür taşlarına kazılan resimlere dayanmaktadır. Ama Sümerlilerin bu dünya görüşlerinin, yazının kullanılmasından çok önceki dönemlerde oluştuğu, en az Güney Mezopotamya'daki Ubaid kültürüne kadar geri gittiği rahatlıkla söylenebilir. Sümer dinî inançlar sisteminin en önemli özelliklerinden biri, tanrıların antropomorfik, tanrılar alemi ve tanrılar arasındaki ilişkilerin de sosyo-morfik bir şekilde tasarlanmış olmasıydı. Ölümden sonra bir başka alemde ebedî saadet içinde biçiminde hayat, bu anlamda kurtuluş inancının yokluğu, ve bunun için de dinin geniş sıradan insan yığınları açısından herhangi bir aslî ümit getirmemesi yani populist olmaması Sümer dininin önemli özelliklerinden bir başkasıydı. Bu konuyu biraz açalım. Hem erkek hem dişi tanrılar, insan biçimli, insanların bütün ihtiyaçları, ihtirasları, arzuları kaprislerine sahip olarak 'insan gibi yaşayan‘ varlıklardı. Acıkırlardı, doyurulmaları gerekirdi. İçinde oturmaları için belirli bir meskene, 'tanrı'nın evine' ihtiyaçları vardı. İçer, sarhoş olabilirlerdi. Üşürlerdi, giyinmeleri için onlara elbise sunulurdu [Uruk'ta bulunmuş ve dördüncü ya da Üçüncü Binyıl'a ait olduğu sanılan, tanrıların beslenmesini gösteren, su mermerinden vazonun fotoğrafları için, Parrot (1981), ll0-1; Lloyd, 58; bu konuda ayrıca bak. Frankfort, Davies, 78-9]. Birbirlerini, hatta güzel erkek ya da kadın insanları arzular, aşklar yaşar ve şevişirlerdi. İnsanlar gibi, hem zeki, merhametli, sevecen ama hem de öfkeli, hain, kötü ve kıskanç olabilirlerdi. Aralarında münakaşa, hatta kavga edebilir, birbirlerini aldatabilir, yalan söyleyebilirlerdi. Kavgalarında yaralanabilir, hatta ölebilir ve varlıklarını ölüler dünyasında sürdürmek zorunda kalabilirlerdi. Tanrılar hiç gereği yokken insanlara kötülük yapabiliyorlardı. Bunun içindir ki insanların ibadetinin amacı, 'eşref saatlerinde' yakalanabilirlerse tanrılardan iyi bir şey istemek olduğu kadar, insana ne zaman, nerden, nasıl vuracağı belli olmayan öfkelerinin, kötülüklerinin yatıştırılması, tahrik edilmemesi, ya da başka bir insana, başka bir şehir halkına kaydırılmasıydı. Tanrılar topluluğu, insan toplumunun tam bir benzeri gibi tasarlanmıştı. Tanrılar da insan toplulukları gibi örgütlenmişti. Benzer bir iş bölümüne ve hiyerarşiye dayanıyordu. Gökler aleminde, her biri fevkalade güçlü yüzlerce, binlerce tanrı vardı. Bunların her biri belirli bir işe, ya da belirli bir etkinlik alanına nezaretle görevlendirilmişti. Mesela biri 'gök'ten, bir başkası 'hava'dan, bir diğeri 'tatlı sular'dan, bir öteki tanrı 'deniz'den sorumluydu. İnsanların günlük yaşamlarında kullandıkları 'şey'lerden, mesela 'balta'dan, 'saban'dan, 'tuğla'dan, 'çakmak taşı'ndan ayrı ayrı sorumlu olan birer tanrı vardı. Adeta Platonik formlar gibi, doğal durumlar ya da biçimler, kültürel eşyalar, birer evrensel (universal) varlığın enstantaneleri olarak, ilgili tanrının yetki ve sorumluluk alanına ait bulunmaktaydı. Sümerler "her elemanın, nesnelerin her kategorisinin, dinamik bir kişiliğe, bir aktif özellikler kümesine, kendine özgü bir 'irade'ye sahip olduğu, ve doğanın içinde varlığını sürdüren (immanent) doğal güçlerin tanrılarda cisimleşen bu aktif özellikler kümesi olduğuna inanıyorlardı" [Roux, 92]. İnsanlar arasında eşitlik olmadığı gibi tanrılar arasında da eşitlik yoktu. Tanrılardan bir çoğu, sokak köşelerine, şehirlerin mahallelerine sahip olup buralarda yaşardı. Daha üstün, daha büyük bazı tanrılar, kendilerine ait şehirleri ve bu şehirlerin halkları olan, ama sadece bu sehirlerde ibadet edilen tanrılardı. Daha da üstün, daha da önemli olan bazı tanrılar ise, kendilerine kendi şehirlerinden başka yerlerde de ibadet edilen tanrılardı. Hiyerarşinin en üstünde üç erkek tanrı, gök tanrısı An, hava tanrısı Enlil ve tatlı sular tanrısı Enki vardı. Bunların da biri, ki başlangıçta An fakat daha sonraki dönemlerde Enlil, Sümer Panteonunun en üstteki, en üstün tanrısıydı. Tanrılar toplumunun kralıydı. Babil ve Asur gibi daha sonraki Mezopotamya kültürlerini ve bunlar aracılığıyla da Yahudilerin Tevrat geleneği üzerindeki Orta Doğu dinlerini büyük ölçüde etkilemiş olan Sümer inançlar sisteminin en çarpıcı özelliklerinden biri, insanın yaradılışının nedeni anlamında varlığının gerekçesinin tasarlanmasının biçimiydi. Bazı kültürlerde hayati önemini günümüzde de koruduğunu sandığım için bu konuya biraz ayrıntılı olarak bakmakta yarar vardır. Sümerlerin insanın yaradılışından söz eden Enki-Ninhursag mitine göre, insanın daha yaratılmadığı dönemlerde tanrılar kendi yiyeceklerini kendileri sağlamakta, kendi işlerini kendileri görmekteydiler. Bir süre sonra tanrılar bu işlerden yoruldular, kendi hizmetlerini görmekten bıktılar. Bir çare bulması için, bilgelik tanrısı Enki'ye yakardılarsa da, derin bir uykuda olan Enki onları duymadı. Sonunda, Enki'yi ve bütün diğer tanrıları doğurmuş olan, bütün var oluşun başlangıcı, herşeyin ondan çıktığı, ilk-olan (prim*******) deniz tanrısı Nammu, Enki'ye, tanrıların göz yaşlarını aktararak, "Ey benim oğlum, yatağından kalk bilgece olanı yap, Tanrıların hizmetçilerine şekil ver." dedi. Enki de, konuyu düşündü. Şeylere şekil vermede kendine yardımcı olan tanrılarla birlikte insanı yaratmağa başladı ve anasına, "Ey benim anam, adından söz ettiğin o yaratık, şimdi var, Onun üzerine tanrıların imajını geçir;... kili ... karıştır, İyi ve Prens gibi olan şekillendirici [tanrılar] kili koyulaştıracaklar, Sen de, elleri kollarını meydana getir e mi; ... Ey benim anam, onun kaderi hakkında hükmünü ver, Nimmah onun üzerine tanrıların kalıbını geçirecektir, Bu insandır ..." [Kramer, l50]. Tanrı'nın insanı kilden yarattığı ve kili kendi imajına, kendi kalıbına göre şekillendirdiği inancı, bilindiği gibi Tevrat geleneğinin sürdürdüğü temel inançlardan biridir [Genesis, 1]. Ama Sümer (ve sonraki bütün Mezopotamya) dünya ve insan görüşünün özgün (orijinal) bir ön kabulü, bu insanın kendisi için bir varlık sebebine sahip olmadığı, tanrılara hizmet etmek için yaratıldığı, tek işlevinin tanrıların hizmetçiliğini yapmak olduğu inancıdır. Bu inancın, mantıkî yapısıyla bağdaşan bir başka uzantısı, Sümer dininde ölümden sonra bir yer altı ölüler dünyasına inileceğine inanılmasına rağmen ölümden sonra kurtuluş fikrinin bulunmayışıdır. Sümerlerin insana bu bakışları, insan varlığında, tanrıdaki bütünlüğünün bir parçası olma, ya da, ölümlüğüne rağmen tanrısal özellikleri, en azından bunları hissedecek kadar paylaşma anlamlılığı gören tasavvuf geleneğinin, ya da bu varlığı kendi başına değerli ve anlamlı gören hümanist geleneğin insana bakışının tam karşıtı olan, insanı küçülten bir bakıştı. Ki bu bakış açısı, binlerce yıl boyunca, Mezopotamya-İran-Orta Doğu kültürleri ve uygarlıklarını etkilemiş, belirli kültürel kimlik özelliklerinin sürmesinde önemli bir rol oynamıştır. Kramer'in vurguladığı gibi Sümerler, İnsanın kilden şekillendirildiğine ve sadece bir amaç [için], tanrılara, onlara gıda, içecek ve barınak sunarak hizmet etmek için yaratıldığına sıkı sıkıya ikna olmuşlardı. Ne yapacağı belli olmayan tanrıların çizdiği mukadderatını önceden bilmediği için, insanın hayatı belirsizliklerle ve güvensizliklerle kuşatılmıştı. Öldüğünde, iğdiş edilmiş ruhu, yer altındaki hayatın yer yüzündeki benzerinin kasvetli ve perişan bir yansıması olduğu, karanlık, hazin ölüler dünyasına iniyordu [Kramer, 123]. İnsanın sadece tanrıların hizmetçisi olarak yaratılmış, daha en başından şanssız ve kendisi için bağımsız bir anlamlılığı olmayan bir varlık şeklinde algılanması, insan eylemlerine bir yaratıcılık potansiyelinin ve insana, sonu belli olmasa da, kendi öyküsünün yazarı ve kahramanı, bir serüvenci olma önemliliğinin yansıtılmasını engellemiştir. Gene Kramer'in deyimiyle, Batı kültürlerinde insana felsefî bakışın en önemli sorunlarından biri olan özgür irade problemi Sümerli düşünürleri hiç meşgul etmemiştir [Kramer, 123]. Sümer-Mezopotamya kültür geleneğinde insana bakış adeta metafizik bir karamsarlık (pessimism) sergiliyordu. Bu, aşağı Mezopotamya'nın coğrafya ve iklim özellikleriyle de ilişkiliydi. Dicle ve Fırat suları hayat ve verimlilik getirdiği gibi felaket de getirebiliyordu. Ani ve şiddetli yağışlar tozlu bir ovayı çamur deryası haline dönüştürebiliyordu. Güzel bir günde birdenbire çıkan bir kum fırtınası tarlaları mahvedebiliyordu. Kozmosun tamamen kargaşaya dönmesini önleyen, kavurucu bir yazın sıcağından sonra tarlaların yeniden yeşermesini, insanlığın bekasını sağlayan şey tanrıların iradesiydi. Roux, böyle bir doğal ortamın Sümerler ve onları izleyen diğer aşağı Mezopotamyalıları korku dolu bir endişelilik içinde tuttuğunu, insanların ancak birer yıllık bir güven aralığını hissettikleri, bunun ötesindeki geleceklerinden hiç emin olamadıklarını vurgulamaktadır. Ki böyle bir ortamda dinsellik, mevsimlerin bazan endişe verici bazan sevindirici devinimlerini, yıllar boyunca doğal olayların tekrarlanmasını vurgulayan bir tabiat kültü özellikleri de göstermiştir [Roux, 104-5]. İnsanın kendi varlığının ve başına gelenlerin, kaprisli ve tutarsız olabilen tanrıların iradeleri, oyunlarıyla açıklanmasının başka önemli felsefi, kültürel sonuçları da olmuştur. Bunlardan biri, muhtemelen, insanın 'kainatın sırlarına akıl erdiremeyeceği' aksiyomu nedeniyle, Elenlerin aksine, bilgiselci bir metafiziğin ortaya çıkmayışıdır. Bilindiği gibi, Elen geleneğinde, kozmosun görüntüdeki kaosuna, keşmekeşliği, kargaşasına rağmen, bu görüntünün ardında değişmeyen bir kurucu düzen olduğu ve bunun gözlem, inceleme ve akıl yürütmeyle bilinebileceği, kainat ve insan hakkında metafizik, aşkın (transcendental) bilgiye varmanın yolunun, bu gözlem, inceleme ve akıl yürütmeye dayanan bilgiden geçtiği aksiyomu kabul edilmiştir. Sümer-Mezopotamya geleneğinde ise böyle bir bilinebilirlik varsayımı yapılmamıştır. İnsan, tanrıların işine akıl erdiremez, sadece korkar, ve olsa olsa kendi başına kötü bir şey gelmemesi ve tanrılardan dilediği özel isteklerinin yerine getirilmesi için, tanrılara karşı, kesin bir itaatle, görevlerini yerine getirebilir. Daha sonraki bir Babil şiirinde bir Mezopotamyalının dediği gibi: "Gökteki tanrıların iradesini kim bilebilir ki? Yeraltındaki tanrılarının planını kim anlayabilir ki? Bir tanrının yolunu, usülünü faniler nerede öğrenebildiler ki? Dün hayatta olan biri bugün ölüdür. ... insanlar bir an coşkuyla şarkı söylüyorlar, bir başka an ise işi ağlayıcılık olanlar gibi ağıt yakıp sızlanıyorlar ... Bu olayların, durumların manasını anla[ya]mıyorum" [Roux, 104]. Kramer, Sümer kültüründe "sıradan insan tanrılardan medet umuyor muydu?" sorusuna "muhtemelen hayır!" diye cevap vermektedir. Sümer dini popülist bir din değildi. Sümer kültürü, genel olarak, bu dünyadaki hayatta seçkinlik, zenginlik, itibar, zafer, şan ve başarıyı vurgulayan, rekabetçi bir kültürdü. Öte yanda, sıradan insanlar için bu dünyadaki hayattan sonra bir başka alemde ölümsüzlük biçiminde bir kurtuluş ümidi de yoktu. Bu bakımdan daha sonraki Mazdaism [Zarathuştra'ün öğretisi], Yahudilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlık'a göre temel bir farklılık söz konusuydu. Üstelik sıradan insanlar tanrılara doğrudan yönelemiyorlardı. Önceleri şehir halkının tamamı ile bu halkın sahibi olan tanrı arasında makro ölçekli bir bağlantı olduğu fikri vardı ki bunu halka büyük ölçüde kapalı olan gizli törenlerle rahipler sağlıyordu. Daha sonra herkesin tanrılar nezdinde sözcülüğünü, avukatlığını yapan birer iyilik meleği olduğu inancı ortaya çıktı. Sıradan insanlar yakarışlarını bu özel kutsal varlıklara, kendi koruyucu meleklerine yapıyorlardı. Sıradan insanların ibadeti, transandantel bir kurtuluş umidiyle kendini tanrıya adama ya da sofuca yaşamaktan çok, tanrıların memnun etmek için, ayrıntılı kurallara ve ritüellere göre adak sunmak gibi eylemlerle, bu dünyadaki günlük hayatlarında işlerini gördürmeğe, başlarına gelebilecek sayısız belayı defetmeye çalışmaktı Tanrının beslenmesi için koyun kurban edilmesi de buna yönelikti. Ki hayvan kurbanı, çok daha önceleri, tanrıları yatıştırmak, memnun etmek için insan kurban edilmesinin yerine zamanla ikame edilen bir ritüel ve eylemdi.. Woolley, Sümer dininin bu özelliklerini değerlendirirken, daha sonraki ahlaki içerikli büyük dinlerle karşılaştırıldığında, Sümer dininde din unsurunun hafif kaldığını, büyü (magic) unsurunun ağır bastığını söylemektedir [Woolley, 126-7). Sümer ülkesinde, Mezopotamya'da başlayan, kozmosun ve insanın varlığı ve işleyişinin gizlerine insan aklının eremeyeceği aksiyomu, büyük bir olasılıkla, insanın burnunu bu gizlere sokmasının yasaklanması biçimini almıştır. Yazı, sayı, hesap, ölçme bilgilerinin bu kültür ve medeniyet alanında doğduğu ve önemli ilerlemeler kaydettiği ne kadar doğru ise, binlerce yıllık kültürel birikime, yüzbinlerce tabletlik kitaplıklara, köklü bir okul, eğitim,katiplik geleneğine rağmen, dünyanın bu en eski yazılı kültür bölgesinde ne felsefe de ne matematikte soyut ve analitik düşünce üretilmemiş olduğu da o kadar doğrudur. En eski bölümleri kesinlikle bu kültür alanının efsaneler ve inançlar ortamının etkisi altında yazılmış olan, Yahudilerin kutsal kitabı Tevrat'a göre, Tanrı insanı yaratır, onu ortasında hayat ağacının ve "iyinin ve kötünün bilgisinin ağacı"nın bulunduğu Cennet bahçesine yerleştirir. Bu bahçeden bir nehir akar ve Cennet'ten çıktıktan sonra dört kola ayrılır. Bunlardan biri "Asur'un doğusuna doğru gider" ki Dicle'dir, bir başkası da Euphra'tes'tir yani Fırat'tır. "Ve Efendi Tanrı insanı al"ır "ve onu işlemesi ve bakması için Cennet (Eden) bahçesine yerleştir"ir. "Ve Efendi Tanrı insana, bahçedeki bütün ağaçlardan serbestçe yiyebilirsin, fakat iyinin ve kötünün bilgisinin ağacından yemeyeceksin: çünkü bu ağaçtan yediğin gün muhakkak öleceksin diyerek emir ver"ir [Holy Bible, Genesis, I/8-17]. Ve bilindiği gibi, bu emre uymadığı için Tanrı tarafından Cennet'ten kovularak cezalandırılır. Elen mitolojisinde de Tanrıların bilgileri insanlara yasaklanmıştır ve Tanrılar bilgiyi-ateşi çalan Prometheus'u şiddetle cezalandırılır. Yani bir anlamda Mezopotamya-Orta Doğu kültür-medeniyet geleneklerinin Elen efsanelerini etkilediği, aralarında paralellikler olduğu söylenebilir. Ama Elen kültür geleneğinde farklı olan, Prometheus'un, insanlara yararlı olmak için Tanrıların buyruğuna karşı gelip bilgiyi çaldıktan sonra, bunu yaptığı için Elenlerce yüceltilmesidir. Orta Doğu kültür-medeniyet geleneklerinde, binlerce yıldan beri, Prometheus'cu bir yaklaşımla, tanrı ya da tanrıların gizleri, kozmosun ve insanın gizlerini insan aklıyla çözmek ve ilan etmek anlamında bilgiye yönelmenin yüceltildiği ise herhalde söylenemez. Sümerlerin inanç sistemlerinin, dünya görüşlerinin önemli kültürel sonuçlarından biri de siyasi yetkinin ve kurumların varlığının, insanların aralarındaki müzakere ve mücadelelerden kaynaklanan yani insanları ilgilendiren bir şekilde değil, tanrıların iradesi, kararı müdahalesi ile açıklanmasıdır. Bununla ilişkili olarak, şehirlerin, halkların, krallıkların, orduların başlarına gelen olaylar, yani tarih, kendi başına anlamlılığı olan bir şey olarak değil, insanların akıl erdiremeyecekleri tanrısal iradeler ve çatışmaların yansıması olarak algılanmıştır. Beşeri tarihin kozmik bir tanrısal serüvenin, aşkın (transcendental) bir amaçlılığın parçası, büyük bir fenomenin epi-fenomeni olduğu inancı, bilindiği gibi hem Zarathuştraçü geleneğin hem de Yahudi-Tevrat geleneğinin ve bunu izleyen geleneklerin en belirgin özelliklerinden biridir. Ve Hegel'in ve Marx'ın bilimsel tarih metafizikleri ile de modern çağları etkilemiştir. Şimdi Sümer kültüründe krallığa, siyasi kurumlaşmaya ve bunun tasarlanmasına biraz daha yakından bakalım. [Roux, 91-6, Woolley, 119-29; Kramer, 112-64, 264-6]. [Kutsal Evlilik nosyonuyla ilişkili kültler. Ashur'daki, Orta-Asur döneminden Ishtar tapınağında, sevişen (copulation) çiftleri gösteren kurşun figürler bulunmuş. Heredot Babil'i anlatırken bundan söz ediyor. Mallowan, 259].

3.3.3.4.

Siyasi örgütlenme İÖ 3000 yörelerinde kuraklığın artmasının Güney'deki su yolları ve sazlıkları birçok yerde kuruttuğu, arazi görünümünün bugünküne yakın bir hal aldığı, bu nisbi kuraklaşmanın birçok köyün terkedilmesine, nüfusun daha büyük yerleşme birimlerinin etrafında toplanmasına yol açtığı sanılmaktadır. Bu gelişme şehirlerin ortaya çıkması ve büyümesini etkilemiştir. Ayrıca "büyük kanalların kazılması ve bakımının gerektirdiği çok büyük ortak gayret ve suyun adil bir şekilde paylaştırılması ihtiyacı, kasabaların geleneksel şefleri ve yüksek rahiplerin otoritesini çok büyük ölçüde güçlendir"miştir (Roux, 76). Su kontrolü, verimli arazi kıtlığı ve insan bilgi ve becerisindeki gelişmeler, yerleşme merkezlerinde idari-siyasi işlevlerin daha da belirginleşmesi, daha farklılaşmış ve daha az sayıda insanın elinde yoğunlaşan yetki kurumlarının ortaya çıkmasını etkilemiştir. Bu ortaya çıkışını etkileyen nedenlerden biri de, önemli iktisadi kaynakları elinde bulunduran ve denetleyen büyükçe nüfuslu şehir kültürlerinin oluşmasıyla birlikte hem bunların kendi aralarında hem de bunlara yönelik olarak dışardan gelen tehdit ve saldırıların artması, ve örgütlenmiş kavganın-savaşın oluşan uygarlığın kurumlaşmış bir süreci haline gelmesidir. [Frankfort, Davies, 90-3; Roux, 74-6 ]. Daha sonra ayrı bir terim olarak gelişen kral (lugal ki erken dönem Sümercesindeki anlamı büyük adam) kelimesine bilinen en eski tabletlerde rastlanılmaması, buna karşılık 'yaşlılar', 'meclis' anlamına gelen kelimelerin varlığı, Sümer şehirlerinin en eski dönemlerine ait arkeoloji çalışmalarının 'tapınak'tan ayrı bir sarayın varlığını göstermemesi, Uruk'taki arkaik tabletlerde, şehrin sahibi olan tanrının baş rahibi olduğu ve 'tanrının evi'nde yani tapınakta yaşadığı sanılan bir en'den (kelime anlamı muhtemelen efendi) söz edilmesi, Sümer şehirlerinin bu erken dönemlerinde, tapınaktaki rahiplikten bağımsız bir krallık kurumunun olmadığını, başrahibin durumunun elverişli olmadığı hallerde savaşta kimin kumandanlık yapacağı sorunun, belki de bütün ergin erkeklerin katıldığı toplantılarda, şehrin ileri gelenleri arasından uygun birinin geçici olarak görevlendirilmesi yoluyla çözümlendiğini ima etmektedir [Jacobsen (l957)]. Bilinen ilk saray (é-gal, yani büyük-ev) kalıntıları, Eridu, Kish ve Mari şehirlerinin İÖ 2600-2500 dönemlerine aittir. Krallık kurumu bu dönemden önce ortaya çıkmış olabilir. Ama sarayların yokluğu 'kral'ların muhtemelen tapınakta yaşamış olabileceklerini göstermektedir ki, bu da, siyasi ve dini liderlik kurumların fazla ayrışmamış olduğunu ima eder [Mallowan, 24l,5l]. Öte yanda, Sümer-Mezopotamya yaratılış mitinde, tanrıların, kendilerini yaratan fakat sonra da yok etmeğe karar veren, 'ilk-var olan unsurlar'dan tuzlu sular yani okyanuslar tanrısı Tiamat'a karşı koymaya karar verdiklerinde, içlerinden onlar adına savaşmayı kabul eden birini, Enlil'i, kralları olarak kabul etmek zorunda kaldıklarının anlatılması, bu efsanenin Sümer şehirlerinin erken dönemlerinde meydana gelen gerçek tarihi gelişmelerin bu efsaneyi etkilemiş olabileceğini düşündürmektedir. Erken Hanedanlar döneminde, ayrışmış ve süreklilik kazanmış bir kurum olarak krallığın ortaya çıkmasından sonra da, Sümer şehirlerinde bazı meclisler'den söz edilmektedir. Sümerce bir Gilgameş şiirinde, Uruk'luların Kiş hanedanına tabi mi olmaları yoksa Kiş'lilerle savaşmaları mı gerektiği konusunun, ayrı ayrı toplanan yaşlılar ve gençler meclislerinde görüşüldüğü, yaşlıların tabiiyet pahasına barıştan yana bir görüş bildirdikleri, gençlerin ise savaşmak isteyen Gilgameş'i destekledikleri anlatılmaktadır [Kramer,186-90]. Ne var ki, bu meclislerin bir şehir halkının kendini yönettiği meclisler olmadığı, kralın, savaş ya da barış gibi bazı özel ve önemli kararlarla ilişkili olarak görüş aldığı toplantılar olduğu anlaşılmaktadır. Bunun içindir ki, bu meclisler halk (demos) idareleri (kratia) ile karıştırılmamalıdır [Roux, 98-9, 108-9]. Sümer kültüründe, insana ve topluma bakış tarzı, siyasi-idari kurum-ların ve yetkilerin tasarlanmasını da özel bir şekilde etkilemiştir. Daha önce belirtildiği gibi, Sümer inanç sisteminde insanların varlığının tek nedeni tanrılara, onların emrettiği biçimde hizmet etmektir. Tanrıların hizmetçisi olan insanlar oldukça büyük fakat bir hayli aptal ve anlamsız bir sürü oluşturur. Ve bu sürünün, her sürü gibi, çobanlara ihtiyacı vardır. Ve tanrılar "yüceltilmiş krallık sarığını ve tahtını gökten yere indirir". Sümerlerin, tanrılarının kralı Enlil'le ilgili bir ilahilerinde Enlil'in Krallık'ı "gökten indirmesi" şöyle anlatılmaktadır: "Enlil, emirleri uzaklara ulaşan, kelamı kutsal olan, Bildirdiği kararları değiştirilemez olan, sonsuza kadar kaderler konusunda karar veren, Açık gözleri ülkeleri tarayan, ... İktidar, efendilik ve prenslik kararlarını kusursuzlaştıran ... Nereye adım atarsa oradaki yabancı ülkeleri secdeye getiren, Heryerden ferahlık veren adakları, Yüklü ganimetlerden kurbanları getiren Enlil; Saygıdeğer çobanın ... Nefesi olan herkesin [insanların] önde gelen çobanının [kralın] Enlil'i, Prensliği yarattı, Kutsal tacı prensin başına yerleştirdi ... Enlil olmaksızın, Hiçbir şehir inşa edilemezdi, hiçbir yerleşme yeri kurulamazdı, ... Hiçbir kral ortaya çıkamazdı, hiçbir yüksek rahip doğamazdı ..." [Kramer, 120-1]. İÖ Dördüncü Binyılın sonları ve Üçüncü Binyılın ilk yarısında Sümer şehirlerinin siyasi tarihi hakkında, efsanevi bir anlatımla da olsa önemli ipuçları veren ve daha sonra ayrıntılı olarak söz edeceğim Sümer Kral Listesi diye bilinen metin de, "Krallık gökten aşağıya indirildikten sonra, Eridu krallığın yeri oldu" ifadesiyle başlamakta, ve "krallık"ın şehirler ve hanedanlar arası savaşlar nedeniyle sırasıyla Badtibira, Larak, Sippar ve Şuruppak'a götürüldüğü bir dönemin ardından gelen "Tufan'ın ülkeyi kaplamasından sonra ... krallık [ikinci bir kez] gökten indirildi" ifadesini taşımaktadır [Kramer, 328]. Krallıkla ilgili bu tanrısal görevlendirme fikri sadece Sümer ülkesine üst hakimiyet, yani bütün şehirlerin ve krallarının tabi oldukları ülkenin üst krallığı ile sınırlı değildi. Tanrıların kralı Enlil, her bir Sümer şehri ve her şehrin arazi bölgesi için, birer vali atar gibi, bir tanrıyı şehrin Efendi'si, Sahip'i olmakla görevlendiriyordu. Mesela Ur şehrinin efendisi ay tanrısı Nanna, Lagaş şehrinin efendisi sulama ve doğurganlık tanrısı Ningursu'ydu. Her şehrin sahibi olan tanrı da, insanlardan birini, varlık nedenleri kendisine bakmak olan şehirlilerin çobanlığını yani krallığını yapmak üzere görevlendiriyordu. Ama nasıl ki tanrılar arasında bir hiyerarşik ilişki sistemi var ve tanrılardan biri onların kralı ise, şehirlerden birinin kralının da bütün diğer şehirlerin krallarının kralı olması gerekiyordu. Ki lugal terimi, muhtemelen, ülkedeki bütün kralların kralı anlamında kullanılmıştır. Bir üst krala tabi olan şehirlerin krallarına ise, bazı dönemlerde vali anlamına gelen bir şekilde kullanıldığı görülen ensi denilmiştir. Sümer ülkesine yani şehir devletlerinin hepsine üst hakimiyet iddiası, daha sonra değinileceği gibi, Sümerleri sürekli olarak bir iç savaş ortamında tutmuştur [Kramer,82; Roux, 130-1]. Şehir devletlerinin belirginleştiği İÖ Dördüncü Binyıl'ın sonları ve Üçüncü Binyıl'ın başlarında yerleşik bir hale gelen Sümer inanç sisteminin insan toplumlarının siyasi ve kültürel hayatları hakkındaki kabüllerinin ilginç özelliklerinden biri de, değişme-gelişme fikrinin bulunmayışı idi. Sümer folklörü, mitolojisi tedrici gelişme fikrinin tasarlanmadığı bir inanç sistemini yansıtmaktaydı. Tanrılar insanları ve şehirleri birdenbire yaratmış, onlara krallık, rahiplik, yazı, sulama teknikleri, saban, balta gibi bütün toplumsal kurum, kültürel beceri ve araçları birdenbire vermiş, öğretmişlerdi. Bir insan toplumunun siyasi-idari organizasyonunun, insanların ilgisi ve bilgisinden tamamen bağımsız bir şekilde, tanrısal irade ve yetkiyle belirlenen, tanrısal irade ve yetkiyi ilgilendiren bir konu, durum olduğu inancı, insanlık tarihinde fevkalade önemli sonuçlar doğurmuş inançlardan biridir. Siyasi olgu ve yetkiyi, toplumu oluşturan insanların kendi aralarındaki müzakere ve mücadelelerinden kaynaklanan bir sözleşme ya da fiilî güç yapısı ile izah eden Elen, Roma, Avrupa (Batı) geleneğinin mantıken tam karşıtı olan bu Sümer fikri, daha sonraki bütün Mezopotamya kültürleri aracılığıyla sürmüştür. Pers, Parth ve Sasani İran devletlerinin hakim Zarathuştraçü İran kültürünün, İmparator-Büyük Kral-Şahlar Şahı olma yetkisi, hakkı ve şansının, yani hvarnah'ın ya da günümüze kadar gelen folklorik ifadesiyle devlet kuşu'nun kimin başına konacağı ve kimi terkedeceğinin sadece tanrıları ilgilendirdiği, insanların dışında olan bir konu olduğu inancı da aynı gelenekle ilişkilidir. Pers İmparatorluğunun idarî ve kültürel merkez bölgesinin, Mezopotamya ve binlerce yıl boyunca Mezopotamya ile yakın ilişkiler sürdürmüş Batı İran, Sasani İmparatorluğunun idari ve kültürel merkezinin ise Mezopotamya'nın kendisi olması, siyasi olgu ve yetkinin Mezopotamya'da tasarlanması ile İran kültürlerinde tasarlanması arasındaki ilişkiye aşikar bir şekilde dikkat çekmektedir [Hvarnah konusunda kısa bilgi için bak. Frye (l963), 64-5]. Sümer-Mezopotamya kültürünün siyasi olgu ve yetki anlayışı, Orta Doğu Akdeniz dünyasının bir başka büyük uygarlık alanı olan Mısır kültürüyle karşılaştırıldığında da önemli bir farklılık göstermektedir. Sümer dininin özelliklerinden ötürü, Erken Hanedan dönemlerinde, Mısır'daki durumun aksine, kutsal tanrı-kral fikri ortaya çıkmamıştır. Mısır uygarlığının en büyük anıtsal kalıntılarının başında tanrı-kralların mezarlarının yani pramitlerin gelmesine karşılık, Sümer şehirlerinin anıtsal kalıntıları, kral mezarları değil, şehir halklarıyl birlikte kralların da hizmetçisi olduğu tanrıların ikametgahları yani tapınaklardır [Frankfort, Davies (1971),74-5]. 3.3.4. Sümer uygarlığının birinci altın çağı: İÖ 2900-2370 Sümer uygarlığının ilk klasik çağı, Nuh Tufanı gibi bugünkü kültürümüzün bir parçası olan efsaneler, Gılgamış Destanı gibi insanlığın belki de en eski edebi şaheseriyle, tarihi olgular ve tarih bilgimizin iç içe geçmiş olduğu ilginç bir çağdır.

3.3.4.1. Şehirler, hanedanlar, efsaneler
3.3.4.1.1.

Tufan efsanesi Sümer-Mezopotamya uygarlığında binlerce yıl anlatılan, yeniden işlenerek yazılan Gılgamış Destanı'ndaki "Tufan" öyküsü, Tevrat'taki Nuh Tufanı'nın kaynağının Sümer tarihinin gerçekleri ve efsaneleriyle ilişkili olduğunu göstermektedir. İÖ 1250'lere ait bir Gılgamış destanı metninin ilgili bölümünde, insan ırkını, bütün diğer canlılarla beraber Tufan'dan kurtaran ve daha sonra Tanrıların ölümsüzlük vererek kendi aralarına aldıkları Utnapiştim, kendine bu ölümsüzlüğünün sırrını soran Gilgameş' şöyle der: Sana tanrıların bir sırrını anlatacağım. Şuruppak şehrini bilirsin, Fırat'ın kenarındadır. Bu şehir ihtiyarladı ve buradaki tanrılar da ihtiyardı. Tanrıların babaları olan, gök kubbenin efendisi Anu, ve danışmanları savaşçı Enlil, yardımcı Ninurta ve kanalları gözeten Ennugi vardı; [tatlısuların, bilgeliğin tanrısı, sanatların koruyucusu ve insan ırkını yaratanlardan biri olan] Ea da onlarla beraberdi. O günlerde dünya bollukla doldu, insanlar ürediler, dünya vahşi bir boğa gibi böğürdü, ve büyük tanrı bu haykırış ile uyandırıldı. Enlil bu haykırışı duydu ve toplantı halinde olan tanrılara "insan ırkının bu gürültüsü tahammül edilmez bir haldedir ve bu ana baba gününden, kargaşadan ötürü uyku uyumak imkansız hale gelmiştir" dedi. Böylece tanrılar insan ırkını ortadan kaldırmak konusunda anlaştılar. Bunu Enlil yaptı, ama Ea yemininden ötürü beni bir rüyada uyardı. Tanrıların sözlerini benim kamışlardan yapılmış evime fısıldadı, "Kamış-ev, kamış-ev! Duvar, Ey duvar, kulak ver; ...Ey Şurippak'lı adam, Ubara-Tutu'nun oğlu; evini yık ve bir gemi yap, mallarını terk et ve hayat[ta kalmanın yollarını] ara, dünya nimetlerini aşağıla ve ruhunu canlı tutmak için kurtar. Evini yık diyorum sana ve bir gemi yap. ... Güvertesi çatıyla kaplı olsun ... ; ve sonra bütün canlı varlıkların tohumunu gemiye al"... Şafağın ilk ışığıyla birlikte bütün hane halkım etrafımda toplandı, çocuklar zift ve erkekler de ne gerekliyse getirdiler. Beşinci gün [geminin] omurgasını ve iskarmozlarını çattım, sonra [gemi kabuğunun] tahtalarını bağladım. ...yedi kat güverte yaptım. ...Taşıyıcılar kaplar dolusu yağ getirdiler, fırına zift, asfalt ve yağ döktüm; geminin kalafatında çok yağ kullanıldı. ... [Çalışan] insanlar için sığırlar kestim ve hergün koyunlar boğazladım. Gemi yapan işçilere içmek için nehir suyuymuş gibi şarap verdim, ham şarap ve kırmızı şarap ve yağ ve beyaz şarap verdim. O zaman Yeni Yıl şölenindeki gibi ziyafet oldu; ... Yedinci gün gemi tamamlanmıştı. ...Sahip olduğum bütün altınları ve bütün canlı şeyleri, ailemi, sülalemi, hem vahşi hem de ehlileşmiş ... hayvanları, ve bütün ustaları gemiye yükledim. ... Zaman doldu, akşam geldi, fırtınanın sürücüsü yağmuru gönderdi. Havaya baktım ve hava korkunçtu, bunun için ben de gemiye bindim ve kapılarını kapadım. ... Şafağın ilk ışığıyla birlikte ufuktan kara bir bulut geldi; fırtınanın efendisi Adad'ın koşturmakta olduğu alanda gürledi. ... Ve sonra cehennemin tanrıları ayağa kalktılar; Nergal yeraltı dünyasının sularının setlerini yıktı, savaş-efendisi Ninurta setleri yerle bir etti, ve cehennemin yedi yargıcı , Annunaki, meşalelerini kaldırdılar, öfkeden kıpkırmızı kesilmiş alevleriyle ülkeyi aydınlattılar. Fırtınanın tanrısı günışığını karanlığa çevirince, ülkeyi bir çanak gibi yere vurup parçalayınca bir ümitsizlik baygınlığı göğe yükseldi. Bir bütün gün bora öfkesini kustu, yol aldıkça kızgınlığı arttı, bir savaştaki dalgalar gibi insanların üzerine yağdı; bir insan kardeşini göremiyordu, gökten bakıldığında insanlar görülemiyordu. Tanrılar bile selden korktular, göğün en üst katına, Anu'nun gök kubbesine kaçtılar ... Ve sonra İştar, Cennetin tatlı-sesli Kraliçe'si doğum sancısı çeken bir kadın gibi çığlık attı: "Heyhat eskinin günleri toza dönüştü çünkü kötülük emrettim; tanrıların toplantısında niye bu kötülüğü emrettim? İnsanları yok etmek için savaşlara hükmediyorum, ama onları ben ortaya çıkardığıma göre onlar benim insanlarım değil mi? Şimdi balık yavruları gibi okyanusta sürükleniyorlar. Cennetin ve cehennemin büyük tanrıları ağladılar ...Altı gün altı gece rüzgarlar esti, sel ve bora ve tufan dünyayı boğdu. ... Yedinci günün şafağı söktüğünde güneyden [gelen] fırtına yatıştı, deniz sakinleşti, tufan duruldu; dünyanın yüzüne baktım ve sessizlik vardı, bütün insan ırkı kile dönüşmüştü. ... Bir kapak açtım ve ışık yüzüme düştü. Ve sonra yere kadar eğildim, ...oturdum ve ağladım, göz yaşı damlaları yüzümden aşağıya oluk gibi aktı, çünkü her tarafta suyun viranlığı vardı. Boş yere kara aradım, fakat on dört fersah ötede bir dağ belirdi; Nisir Dağı'nın üzerinde gemi takılıp hareketsiz kaldı. ... altı gün dağa takılıp hareketsiz kaldı. ... Yedinci günün şafağı söktüğünde bir güvercini serbest bıraktım ve uçurttum. Uçarak uzaklaştı ama konacak bir yer bulamadığı için geri döndü. Ve sonra bir kırlangıcı serbest bıraktım, ve uçarak uzaklaştı ama konacak bir yer bulamadığı için geri döndü. Bir kuzgunu serbest bıraktım, suların geri çekildiğini gördü ... çevrede uçtu, gakladı ve geri gelmedi. Bundan sonra herşeyi dört rüzgara açarak dışarı çıkardım, bir kurban yaptım ve tanrılar için dağın tepesinde yere içki döktüm [İngilizce'ye Sandars çevirisinden Türkçeye çeviren YST] .[3] Bu çok eski Tufan öyküsünün ortaya çıkartılması Mezopotamya-Orta Doğu uygarlık alanında kültür ve inanç geleneklerindeki devamlılıkları göstermesi bakımından önemli bir rol oynamıştır. Asur hükümdarı Asurbanipal'in Ninova şehrinde oluşturduğu kütüphaneye ait yirmibeş bin tablet, l840'lı, l850'li yıllarda Nineveh ve Nimrud şehirlerini kazan İngilizler tarafından ortaya çıkartıldı ve ilgisiz Osmanlıların gözünün önünde hepsi Londra'daki British Museum'a taşındı. Müzede bunlar üzerinde çalışanlardan George Smith'in, 1872'de, Asur dilindeki Nineveh tabletleri arasında Nuh Tufanı'nın eski bir anlatımına rastladığını açıklaması bütün dünyada büyük çalkantılara yol açtı. Daha sonraki arkeoloji çalışmaları ve ele geçen ipuçları, Asur dilindeki metnin Sümer dilindeki çok daha eski ve çok daha uzun anlatımların, tutarlı bir öykü haline getirilmişlik anlamında bütünleştirilmiş bir versiyonu olduğu, "Nuh"un ve "Tufan"ın çok daha eskilere gittiğini gösterdi. Mesela Nippur'da bulunan ve İÖ 1700'li yıllara ait Sümerce bir metinde benzer bir öykü anlatılmaktaydı. ve bu Sümerli "Nuh"un adı Ziusudra'ydı. [Sandars (l985) "Introduction"; Roux, 112; Gadd (1971a),111-2].

3.3.4.1.2.
Kral Listesi, tufan ve tarihle bağlantıları Mezopotamya tarihini kesen bir "Tufan"dan söz eden ve yarı tarihi belge yarı efsane değeri taşıyan çok eski bir başka yazılı kaynak daha vardır. Bu ünlü Sümer Kral Listesi'dir. Bu kaynak, içindeki hayal mahsülü efsanevi ifadele rağmen, hem İÖ 3000-2500 arası Sümer tarihiyle ilgili arkeolojik bulguların organize edilmesi, hem gerçek Tufan ya da tufanların ne zaman nasıl olmuş olabileceği konusunun tartışılması, hem de Sümer siyasi hayatı konusunda önemli ipuçları vermektedir. Birçok Sümer şehrinde ayrı ayrı Kral Liste'si tutulduğu, bu listelerin büyük bir olasılıkla önceleri sözel gelenekle sürdürülmüş olan anlatımların yazıya dökülmüş biçimleri olduğu ve daha sonraki belirli bir tarihte bu listelerin bütün Sümer ülkesini kapsayan tek bir Kral Listesi'nde birleştirildiği, bu birleştirilmiş listenin de birçok yerde birçok kez tekrar ve tekrar yazıldığı, kopyalarının çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Elimize geçen eksiksiz metnin İÖ 1794 yazıldığı sanılmaktadır. Yılların, İsa'nın doğumu ya da Peygamber'in hicreti gibi belirli bir başlangıç noktasına göre sayılmasının ve böyle bir kronolojinin oluşturulmasının bilinmediği bu kültürde, bir kronolojik zaman tasarımı, "A, x kadar yıl hüküm sürdü, ardından oğlu B, y kadar yıl hüküm sürdü ... sonra M şehri yerle bir edildi ya da terkedildi ve krallık N şehrine götürüldü" şeklindeki sözel hatırlamalar ve kayıtlarla oluşturulmağa çalışılıyordu [Gadd (1971a), 106; Roux, 40; Lloyd, 89-90; Kramer, 35-52]. Kral Listesi "Tufan"dan önce sırasıyla Eridu, Badtibira, Larak, Sippar ve Şuruppak olmak üzere beş şehirde sekiz kraldan söz etmektedir. Sonra "Tufan ülkeyi süpürmüş"tür. Tufan'dan sonra ise Akkad'lı Sargon'a gelininceye kadar, Liste'ye göre, ülkenin krallığı Kiş, Eanna, Uruk, Ur, Awan, tekrar Kiş, Hamazi, tekrar Uruk ve Ur, Adab, Mari, tekrar Kiş, Aşhak ve tekrar Uruk arasında dolaşmış, 81 kral hüküm sürmüştü. Tufan'dan sonraki birinci Uruk Hanedanı'nın dördüncü kralının adı Gilgameş'di. Böylece Kral Listesi ile Gilgamış Destanı arasında önemli bir bağlantı kurulmuş oldu. Liste'de sözü edilen şehirlerin çoğu, arkeoloji çalışmalarıyla açığa çıkarılmış tarihi gerçek yerlerdi. Ne var ki özellikle Tufan öncesi ve Tufan'ın izleyen krallardan her birinin onbinlerce, binlerce yıl hüküm sürmesinden söz edildiği için, uzunca bir süre, Kral Listesi'ne, Sümer tarihinin Erken Hanedanlar dönemi diye bilinen eski çağları hakkında tarihi belge niteliği olmayan bir efsane metni gibi bakıldı. Listedeki eski hanedan ve hükümdar isimlerin tarihi gerçeklerle ilişkisiz efsane kahramanlarına ait olduğu sanıldı. Mesela Liste'ye göre, "Krallığın gökten [ilk] inişi"yle "Tufan" arasındaki 8 kral toplam olarak 241000 ya da herbiri ortalama olarak 30150 yıl hüküm sürmüştü. "Tufan"dan sonraki kralların hükümdarlık süreleri oldukça kısalmıştı(!); ama gene de Tufan'dan sonraki ilk Kiş hanedanında 23 kral toplam olarak 24510 ya da her biri ortalama olarak 1050 yıl hükümdarlık yapmıştı. [Kral listesinin İngilizce tam metni için bak. Kramer, 328-31]. Ne var ki 1922-1923 kazılarında ünlü İngiliz Sümerologu Sir Woolley, bir tapınak kitabesinde "Ur kralı Aannepadda, Ur kralı Mesannepadda'nın oğlu" adlarına rastladı ki her iki ad da Kral Listesi'nde Tufan'dan sonraki birinci Ur hanedanında geçiyordu. Arkeoloji teknikleriyle yapılan zamanlandırmalara göre, Mesannepadda'nın adını taşıyan yazılı kalıntının Üçüncü Erken Hanedanlık Dönemine yani yaklaşık olarak İÖ 2650-2550 arasına ait olduğu anlaşıldı. l959'da ise, Alman araştırmacı Edzard Irak Müzesi'nde su mermerinden (alabaster) yapılmış bir vazo parçasında, çok eski bir yazı uslübuyla Me-barag-si, Kiş Kralı ifadesini buldu. Bu da Kral Listesi'nde Tufan'dan sonraki birinci Kish hanedanının yirmi ikinci kralıydı. Me-barag-si, hem listede hem de Gilgamış Destanında adı geçen, Gilgamış'ın savaştığı Agga'nın babasıydı. Vazo parçası İkinci Erken Hanedanlık dönemine aitti. Çeşitli arkeolojik bulgular ve metin değerlendirmeleri Me-barag-si'nin de İÖ 2700 yılları yöresinde yaşadığı ortaya çıkartıldı. Ayrıca, hem Ur hem de Nippur'da, Tummal denen ve henüz ortaya çıkarılamamış olan bir tapınağı tamir ettiren kralların adlarını veren bir metnin iki kopyası ele geçirildi. Bu listede Agga, Gilgamış ve Mesannepadda'nın da adı geçiyordu. Bu üç kralın da büyük bir olasılıkla İÖ 2650-2550 arasında yaşadıkları ortaya çıktı. Gene Kral Listesi'nde Tufan'dan sonra Uruk şehrini kuran, Uruk'un ilk kralı olarak adı geçen Enmerkar'ın, başka belgelere göre İran'daki Aratta şehriyle savaşan gerçek bir kişi olduğu anlaşıldı. Kral Listesi ve Gilgamış Destanı'ndaki bazı isimlerin gerçek kişiler olduğunun kesinlik kazanması, haklarında şimdilik tarihi bilgi bulunmayan diğer isimlerin de gerçek kişiler olması olasılığını büyük ölçüde arttırdı, hem Tufan efsanesi hem de Gilgamış Destanı'na tarihi bir zemin oluşturdu.Ki Mezopotamya arkeolojisinin yaşayan en büyük ismi Lloyd'a göre, Kral Listesi'ndeki Tufan öncesi kralların Birinci Erken Hanedan dönemine yani İÖ 2900-2750 arasına tekabül ettiği konusunda tereddüt kalmamıştır. [Mallowan, 244; Lloyd, 92-3; Gadd (1971a), 108,112; Roux, 122-24, 134-9]. Sümer şehirlerini kazan arkeologların çalışmaları bir Tufan'ın değil birçok tufanın olduğunu göstermektedir. Sir Woolley'in bir ara Tufan'ın kalıntısını bulduğunu sanması uzun sürmemiştir. Woolley Ur'daki kazılarında Erken Hanedanları döneminden kalma 'Krallar Mezarlığı' yöresinde, yaklaşık 'üç metre derinliğinde, su tarafından oluşturulmuş bir mil' tabakasına rastlamıştı. Bu tabakanın hemen altında ve üstünde Ubaid kültürüne ait çeşitli parçalar, alttaki bu tabakanın da altında el değmemiş toprak vardı.Woolley ve başka bazı arkeologlar, üç metreyi aşan bir kil tabakasının muhtemelen en az yedibuçuk, sekiz metre derinliğinde bir sel suyu tarafından biriktirilmiş olacağını, bunun Ur şehrinin bulunduğu aşağı Mezopotamya'da yaklaşık 500 km uzunluğunda ve 160 km eninde bir alanın suyla kaplanmış olmasını gerektireceğini, Tevrat'taki Tufan'ın bu afet olduğunu öne sürdüler. Tevrat'ta İbrahim Peygamber "Kaldelilerin Ur'undan yola çıktı" denilmesi [Genesis, xi.31], Ur'u kusursuz bir Tufan şehri yapıyordu. Ne var ki, bu sav fazla tutunamadı. Çünkü, mesela, Ur'dan sadece 24 km uzaklıkta ve Ur'dan daha alçakta olan Eridu şehri kalıntılarında hiçbir benzer kil tabakasına rastlanılmadı. Başka kazı alanlarında bulunan kil tabakalarının ise hem kalınlıkları yerden yere değişiyor hem de bunlar farklı kültür tabakası kronolojilerine rastlıyordu. Mesela Kiş'deki 'tufan tabakası' Ubaid değil Erken Hanedan dönemindeydi. Uruk, Lagash ve Gilgamış Destanı'ndaki 'Nuh' Utnapiştim'im şehri Şuruppak'ta evlerin yer döşemelerinin üzerinde bulunan 'tufan tabakaları' da böyleydi. Kral Listesi'nde Tufan'dan önceki son Sümer ülkesi kralının Şuruppak'da hüküm süren Ubartutu olduğu, Tufan efsanesini anlatan en eski Sümer metnindeki "Nuh"un ise Şuruppak Kralı Ubartutu'nun oğlu Ziusudra olduğu dikkate alınırsa, Seton Lloyd'un dediği gibi hikaye Ziusudra'da düğümlenmektedir. Güney Mezopotamya Sümer uygarlığında yazı kullanımının yeni yeni belirginlik kazandığı bir ortamda, birçok şehirde büyük yıkımlara yol açan büyük sellerin, "tufanlar"ın yaşandığı kesindir. Özellikle Fırat nehrinin, taşıdığı çökeltilerle oluşturduğu ve ovaya göre tabii olarak yükseltilmiş bir yatak üzerinde bahar aylarında çok büyük debilerle aktığı, zaman zaman çok büyük sellere sebep verdiği bir gerçektir. Ayrıca Fırat ve Dicle'nin güzergahlarının ve denizle birleştikleri yörelerdeki haliçlerinin değişmesi, Aşağı Mezopotamya'yı su, bataklık, kara dengelerinin her an değiştiği bir ortam yapmıştır. Bölgenin coğrafyası denizden gelen büyük su baskınlarını da devamlı olarak doğanın gündeminde tutmuştur. Tevrat'taki 'Nuh Tufanı' anlatımını büyük ölçüde etkilediği kesin gibi olan Sümer 'Tufan Efsanesi', Şuruppak'da Birinci Hanedan döneminde (İÖ 2900-2750) yaşanan bir büyük afetin destanlaştırılmasıyla başlamış olabileceği gibi, bu bölgedeki Tufan folklörü insan yaşamının binlerce yıl daha geriye giden ortak hafızasında hep var olmuş da olabilir. Ayrıca, dünyada insan ırkının yaşamının bir büyük Tufanla silinip sonra yeniden başladığına dair efsanelere, dünyanın çok farklı başka uygarlık ve kültür alanlarnda da rastlanıldığı unutulmalıdır. [Mallowan (1971), 243-4; Gadd (1971a), l07; Lloyd, 91-3; Kramer, 36-46, 163-4; Roux, 110-4].

3.3.4.1. İktisadi-sosyal hayat
3.3.4.1.1. Kurumlar'yüksek kültür"ün toplumsal Mekanları
3.3.4.1.1.1.

Tapınak Mezopotamya-Sümer şehirlerinde 'yüksek kültür'ün ilk toplumsal mekanı tapınak olmuştur. Sümer şehirlerine ait en eski bilgilerimiz, bu şehirlerin yönetilmesi işlevinin, şehir halklarının, şehirlerin gerçek sahipleri olan tanrılara bakması, hizmet etmesi işini örgütleyen, tanrıların evinin yani tapınakların baş bakıcısı olan rahiplerce yerine getirldiğini göstermektedir. Rahiplik görevi-imtiyazı, muhtemelen, belirli aileler içinde devam etme özelliği kazanmıştır. Mezopotamya şehirler tarihinin başlangıcında, rahipler, asli görevleri olan 'tanrılara hizmet edilmesi'ni sağlamak için, ibadet işlerinin dışında, tarımsal üretimin organize edilmesi ve bunun için gerekli su kontrolü sorunlarının çözülmesi, belirli ürün fazlalarının toplanması ve çeşitli yerlere, işlere, insanlara tahsisi, gerektiğinde ve yaşları ve sağlıkları uygunsa savaşın yönetilmesi, ve 'uzak mesafe ticareti'nin gerçekleştirilmesini gibi birçok sosyal işlevi de yerine getiriyorlardı. Sümer şehir toplumlarını, insanların anlam dünyalarını, değerlerini, davranışlarını şekillendiren, taşıyan, barındıran kurumsallaşmış insan ilişkileri açısından bir teokrasi gibi tanımlamak her halde yanlış olur. Ama din, hem tek tek insanlarının herbirinin günlük hayatlarında yapmak mecburiyetini hissettikleri yüzlerce 'görev', hem de toplumsal ilişkiler ve kurallarda başlangıçtan itibaren sürükleyici öneme sahip olduğu anlaşılan tapınak bağlamında, Sümer kültüründe bariz bir ağırlığa sahip olmuştur. Sümer kültürünün bu çarpıcı özelliğini görmemek de yanlıştır. Dinselliğin insan enerjisini ne ölçüde seferber ettiği, bir Sümer şehrindeki beşeri ve iktisadi kaynakların ne ölçüde tapınağa tahsis edildiğini grafik bir şekilde gösteren örneklerden biri, Khafaje'deki oval tapınaktır. Erken Hanedanlar dönemine ait bu tapınağın inşaat sahası 8000 metre karedir. Yani bir profesyonel futbol sahasından daha büyüktür. Tapınağı toprak çökmesine ve sellere karşı korumak için, önce yer 4.5 metre derinliğinde kazılarak 64000 metre küp toprak boşaltılmış ve muazzam bir çukur oluşturulmuş, daha sonra bu çukur şehir dışından getirilen kumla doldurulmuş ve çevre zemininden daha yüksek bir platform oluşturulmuştur. Binalar iç içe iki oval yüksek avlu duvarı sisteminin içine yerleştirilmiştir. Gıda ambarları, mutfaklar, atölyeler, rahibin evi, tapınaktaki karmaşık faaliyetlere, tapınağın şehrin hayatındaki işlevlerine ışık tutmaktadır. Binalar sisteminin özelliklerinden biri, tapınağın çok geniş bir yer kaplamasına rağmen, tanrının heykelinin bulunduğu, rahiplerin günlük ayinlerinin yapıldığı yerin küçük bir iç mekana sıkıştırılmış olmasıdır. Bu da şehirlilerin tanrının huzuruna çıkamadığını, getirdikleri adakları geniş dış avluya bırakmakla yetindiklerini gösterir. Sümer şehirlerindeki bütün tapınaklarda görülen bu özellik, Sümer dininin populist olmamasının bir göstergesidir ve bu açıdan önemlidir. Kha-faje'de yapılan diğer kazılar, bütün şehrin bu tapınağın ve ortaya çıkartılan bir diğer tapınağın hemen etrafını çevreleyen, günümüze kadar gelen Orta Doğu şehirlerinin dar kıvrımlı sokakları ve iç avlularına dönük evlerinden oluştuğunu göstermektedir. Şehirdeki, kalabalıkca insan gruplarının bir araya gelmesine imkan veren tek geniş mekan, tapınaklardaki avlular ve tapınakların cümle kapılarının önündeki alanlardır (Khafaje'deki bu tapınak hakkında, kazı fotoğrafları, planı ve rekonstrüksiyonu da içeren bilgi için bak. Mallowan, 270-2; Lloyd, 94-7; diğer Erken Hanedanlık dönemi Sümer şehirlerindeki diğer tapınakların arkeolojisi için bak. Mallowan, passim). [Sin'deki tapınağın X. tabakası, aynı tapınakta çok tanrılılığın(polytheism) yaygınlaşmaya başladığını gösteriyor. Mallowan, 257.] [Tell Agrab'daki, ED.II ve III dönemlerine ait tek-tanrıya ait bir tapınakta, tahıl ambarı var. Mallowan, 266.] [Nippur. Ülke'nin kralları, 2000'den önce, krallık tacını ve tahtı alabilmek için, Nippu'daki tapınağı tamir ettiriyorlar.] [Ur'dabir tapınakta, 9X3 m. boyutlarında 6 oda var. Odalarının zemininin rutubete karşı özellikle korunmuş olması, bunların tahıl ve diğer gıda malzemeleri deposu olarak kullanıldığına işaret ediyor. Mallowan, 28l.] [Ur'da bulunan ortası delikli bir temel taşı. Alt bölmede, aynı rahip, ona eşlik eden bir erkek iki kadın yardımcı var, erkek yardımcı bir kurbanlık koyun taşıyor. Rahip, tapınağın kapısının dışında duran bir sunak taşına libation döküyor. Üst bölme'de, çıplak bir rahip, kendisine üç kadın yardımcı eşlik ediyor. Erkek bir tanrı önünde duruyorlar. Rahip, tanrının önündeki bir sunak taşına, bir vazodan libation (içilen içkinin bir kısmının tanrıların şerefine yere dökülmesi) döküyor. Bu anlatım, Uruk-Jamdat Nasr döneminden kalma bir anlatım olması açısından önemli. Mallowan, 283. Resim, Larousse, World Mythology, 62.]

3.3.4.1.1.1.

Saray : savaşlar ordular ve krallar: bir savaşlar ve iç-savaşlar ortamı olarak Sümer Kanallar, sel suyu setleri, reservuarlarla, sulanmasa fevkalade kurak ve verimsiz olan arazilerde yüksek verimlilikli bir tarımsal üretimi gerçekleştiren Sümerler, sulamaya elverişli sınırlı alanlar üzerinde oldukça yüksek bir nüfus yoğunluğu oluşturmuşlardı. Çeşitli Sümer şehirlerinin her birinin sulanabilir arazi varlığı kıttı. Bu nedenle, şehirler arasında, sürekli arazi çekişmeleri, sınır uyuşmazlıkları ve bu nedenlerden kaynaklanan çatışmalar oluyordu. Tarımsal üretimin olmazsa olmaz koşulu olan sulama tesisleri, kanallar, setler, reservuarlar bu çatışmaların başlıca hedefleri arasındaydı. Savaş halinde komşu şehre zarar vermek isteyen bir şehir, karşı tarafın kanallarını doldurabiliyor, setlerini yıkabiliyor, reservuarlarını kullanılamaz bir hale getirebiliyordu. Aynı tehlike, bir Sümer şehrinin halkıyla, bölgenin çevresinde yaşayan göçebe-otlatıcı Semitik kabileler ve Elam gibi farklı yerleşik tarım-temelli şehir halkları arasındaki çatışmalarda da söz konusuydu. Bunun içindir ki Aşağı Mezopotamya'nın özel koşullarında, şehirler ve halklar arasındaki çatışmalar ve bundan kaynaklanan özel savunma ihtiyaçları, dünyanın başka bölgelerinde, çeşitli şehirlerin, halkların birbirlerinin gıda stoklarını, hayvan sürülerini çalması, yağmalamasını aşan bir durumla ilişkiliydi. Hem sulanabilir arazi alanlarının kıtlığı ve sulama tesislerinin oluşturulması ve korunmasıyla ilgili ihtiyaçlar, hem de Sümerlerin, insanın, toplumların, şehirlerin, tanrıların varlığı ve bunlar arasındaki ilişkiler hakkındaki inançları, kabulleri, Şehirleri bütün Sümer ülkesi üzerinde bir üst hakimiyet kurmayı amaçladıkları mücadelelere sürüklüyordu. Sümerlilerin dünya görüşünde (weltanschauung), nasıl ki bütün tanrılar arasında üstün egemenliği olan bir tanrı (ki önceleri Anu, daha sonraları Enlil) varsa ve diğer tanrılar onun üstün iradesine tabi iseler, şehirler arasında birinin kralı ülkenin bütününde üstün egemenliğine sahip ve diğer şehirlerin kralları ona tabi olmalıydılar. Hem Kral listesi hem de arkeolojik bulgular hem de çok sınırlı da olsa yazılı kayıtlar, Sümer şehir kültürlerinin İÖ 3000'li yıllardaki erken tarihinin bile, bu üst hakimiyetin bir şehirden diğerine geçtiği savaşlarla dolu olduğunu göstermektedir. Her bir şehrin gerçek sahibi ayrı bir tanrı olduğu için, şehirler arasındaki hakimiyet ilişkisinin değişmesi, tanrılar arasındaki hiyerarşiyi de etkiliyordu. Bu üstünlük iddiasının kesin ve açık bir şekilde sonuçlanmadığı durumlarda ise, Sümer ülkesinde kendinin üstün kral, üstün şehir olduğunu iddia eden krallar ve şehirler arasındaki iç savaş kargaşası çok uzun sürebiliyordu. İÖ Üçüncü Binyılda (2000'li yıllarda) Lagaş'la Umma, Ur'la Nippur, Kiş'le Uruk, Lagaş'la Ur arasındaki savaşlar, Sümer ülkesinin üst hakimiyetine yönelik çatışmalara örnek olarak gösterilebilir. Bu savaşlar Gilgameş destanı ve Agga şiiri gibi Sümer edebiyatının en büyük eserlerinin de ana temalarından birini oluşturur. Sümer ülkesinin üst egemenliğiyle ilgili bu rekabet ve çatışmalar, ülke genelinde, şehirlerin üst egemenliklerini fazla sürdüremedikleri fevkalade istikrarsız bir tarihi ortam yaratmıştır. İç savaş, adeta, istisnai bir olay değil olağan bir durumdur. Öte yanda, bu iç savaşlarda kazanan taraflar kaybedenlere büyük zararlar vermiş, birçok şehir birçok kere büyük bir yıkıma maruz kalmıştır. Öyle ki, şehirlerinin tahribi karşısında Sümerli ozanların yaktıkları ağlayış türküleri de(lamentation'lar), Sümer edebiyatının ana formlarından birini oluşturur. Zamanla, Sümerlerin bölgenin toplam nüfusunda azınlık (Semitik halkların çoğunluk) haline gelmeleri ve İÖ 2000 yörelerinde, binbeşyüz yılı aşan parlak tarihlerine rağmen kültürel bir çöküntüyle eriyip gitmelerinde, bu iç savaşların Sümerli nüfusunu kemirmesi ve kültürünü tahrip etmesi büyük bir rol oynamıştır. İÖ 2300'lü yıllarda, ünlü reformcu kralı Urukagina'nın iç savaşı kaybetmesi ve öldürülmesinden sonra Lagaş'ın yağmalanması ve yıkımını anlatan bir ağıt şiirini, bu iç savaş ortamının etkilerini daha grafik bir şekilde tasarlayabilmemiz için almadan geçemeyeceğim. Lagaş'lı meçhül ozanın ağlayan haykırışı şöyleydi: "Umma'nın adamları Eki-kala'yı ateşe verdiler, Antasurra'yı ateşe verdiler, Gümüşü ve mücevher taşlarını götürdüler, Tirash'ın sarayında kan döktüler, Abzu-Banda'nın içinde kan akıttılar; Enlil'in kutsal evinde ve Güneş-Tanrı'nın kutsal evinde kan döktüler; Akush'un içinde kan döktüler, Gümüşü ve mücevher taşlarını götürdüler ... Abzu-ega'nın içinde kan döktüler, Gatum-dug tapınağını ateşe verdiler; Gümüşü ve mücevher taşlarını götürdüler ve heykeli tahrip ettiler .... Ginarbaniru'dan tahılı alıp götürdüler, Ningursu'nun tarlasından bütün tahılı alıp götürdüler, ekilmiş olan bütün tahılı! Umma'nın adamları, Lagaş'ın soyulmasıyla, tanrı Ningursu'ya karşı bir günah işlediler!" [Woolley, 70-1]. [Şehirler arası rekabet, çatışma ve iç savaşlar konusunda bak. Gadd (1971a), l03-4, l06-7; Kramer, 38, 48, 53-8, 84,186, 260, 322-3; Woolley, l7-9, 58, 70-l]. Bir daimi ordu ihtiyacı ve bu amaçla tarımsal fazlanın özel tahsisi Bu savaşlar ve iç-savaşlar ortamı, Sümer şehirlerinde halkın katılmasıyla oluşan genel seferberlik (levée en masse) dışında, savunma ve saldırma amaçlarına yönelik ayrı ve sürekli bir örgütlenme ihtiyacını pekiştirdi. Kral'ın şehir içindeki hayatının da gerektirdiği saray muhafızları, muhtemelen, zaman içinde gelişen bir 'daimi ordu'nun çakirdeğini oluşturdular. Bu ordunun subayları, genel seferberliklerin uygulanması, savaşa katılan halka kumanda edilmesinde de önemli bir rol oynuyorlardı. Sümer şehirlerinin savaş gücünün en önemli unsurlarını oluşturan, sık saflarla yürüyen mızraklı ve kalkanlı asker alayları (phalanx'lar) (resim, Llyoyd, 116 ya da Larousse, 5l) ve arabalı savaşçılar (resim, Gelişim-Hachette, l4 ya da Lloyd, 130), belirli düzeyde bir eğitim yani 'talim' ve disiplin gerektiriyordu. Zamanla, şehirlerdeki daimi ordularda görevli insan sayısı binlerce kişiye ulaştı. Sargon'un, bir tablette, "hergün" onun "hesabına yiyen" 5400 adamdan söz etmiş olması, bunu göstermesi bakımından önemlidir. [Woolley, 56-7]. Daimi orduda görevlendirilmek Sümer toplumunda bir ayrıcalıktı ve bu görev, rahipler, saray çevresindeki seçkinler gibi şehir toplumunun ileri gelen ailelerinin erkek mensuplarına veriliyordu. Tarım-temelli şehirli toplumda, bir daimi ordu ihtiyacının ortaya çıkması, sürekli olarak bu amaç için görevlendirilecek insanlara bakılması, onların ödüllendirilmesi sorununu gündeme getirdi. Daimi askeri kadrolara 'bakılması' esas olarak, tarımsal üretimden şehre aktarılan fazlanın bir kısmının, para-piyasa ekonomisi olmayan bir toplumsal ortamda, bunlara tahsis edilmesi demekti. Bir mal stoğu tahsisinin, bir ürün tahsisi düzenlemesinin, tarımsal fazlanın bir kısmını toplama hakkının, askeri göreviyle ilişkili olarak görevliye tahsisine dönüşmesi ise, Bizans'ta pronoia, Selçuklu'da ikta, Osmanlı'da tımar adıyla, binlerce yıl, birçok farklı kültür-uygarlık alanında karşımıza çıkacak olan bir kurumun, özel bir sosyal ilişkiler bağının, çok erken tarihlerde, Sümer toplumunda ortaya çıkmasına yol açtı. Sümer şehirlerinin ileri gelen ailelerinden olup daimi orduda görevlendirilenlere, hem bu görevi yerine getirdikleri yıllar hem de yaşlılık, "emeklilik" dönemlerindeki gelirlerinin kaynağı olarak arazi tahsis edilmeğe başlandı. Bu şekilde tahsis edilen yerlere ilku arazisi deniliyordu. Kendisine ilku arazisi tahsis edilenler bu arazilerin işlenmesini sağlamakla yükümlüydüler. Aksi takdirde ceza olarak bu tahsisi kaybediyorlardı. Ayrıca tahsis sahipleri bu arazileri başkalarına satamaz ve devredemezlerdi. Ancak araziler tahsis sahibinin mirasçılarına, mirasçıların aynı askeri yükümlülüğü yerine getirmeleri koşuluyla, intikal ederdi. İlku arazisi tahsisi almış bir asker, savaşta esir düşerse, fidyesi, yettiği kadarıyla, gayrimenkulleri dışındaki kişisel servetinden ödenir geri kalanını krallık tamamlardı. Ayrıca sivil yetkililer karşısında bazı hukuki ayrıcalıkları vardı. Bu haklarına karşılık sürekli olarak kralın emrine amadeydi ve göreve çağrıldığında, ilke olarak, mutlaka katılmak zorundaydı. Yerine bir başkasını gönderemezdi.Ancak, bazı hallerde, kendine tahsis edilmiş ilku arazisi karşılığında ilku vergisi ödeyerek askeri hizmetten bağışlanabiliyordu. [Woolley, 59-60, 112-3, Hammurabi yasalarında ilku(m) kurumu için bak. Roux, 193-4]. Saray. Kiş'teki kalıntılar. Mallowan, 274-5. Eridu'daki kalıntılar. Saray'ın tapınaktan ayrılması, M.276. Nippur. Ülke'nin kralları, 2000'den önce, krallık tacını ve tahtı alabilmek için, Nippu'daki tapınağı tamir ettiriyorlar.

3.3.4.2. Sulama ve Drenaj Sistemleri

3.3.4.3.

Ülke dışı ticaret Sin'deki tapınağın IX'uncu tabakasında bulunan bir taş vazolar. Birinde geyik türü hayvanlar, boğa başlı bir insan, inekler ve bir araba tekerleği gösteren kabartmalar var. Elamdan gelmiş olduğu sanılan ve olabileceği sanılan diğerinde, elinde sular akan vazolar olan beline kadar çıplak bir tanrıça, yılanlar ve iki canavar var. Görüntüler Indianesque. Benzer üçünvü bir vazo parçası daha bulunmuş. Bunlara benzer vazolar, biri Kish'de, biri Ur'da, biri İran'da Susa'da, biri de Hindistan'da Mohenjo Daro'da bulunmuş. Hindistanla bağlantı, Erken Hanedanlar III dönemde. Hindistanla oldukça yoğun ticari ilişkiler var. Hindistanda Mohenjo Daro'da, daha sonra'ki Akkad döneminden daha fazla Sümer-Mezopotamya kökenli eşya var. Mallowan, 254. Ur'da ED III. dönemine ait kral mezarları'nda bulunan eşyalar arasında süslenmiş deve kuşu yumurtası kabuğu, Arabistan (Nejd), sedef, Basra körfezinin güney kıyıları, gümüş, kuzey-batı İran (Tebriz yakınındaki madenler), nickel içeren bakır, Oman, çeşitli kıymetli taşlar da İran'la yapılan ticareti gösteriyor. Bazı taş vazolar ve kırmızı akikvari taş (carnelian) tesbihler Hindistan'la bağlantıyı gösteriyor. Ülke dışı ticaret bir zirveye çıkmış. Mallowan, 285-6. Metal teknikleri Diyala Vadisinde Nintu'da bulunan dökme bakır, kafalarında uzun vazolar taşıyan iki güreşçi heykeli, muhtemelen kaybolan balmumu tekniğiyle. Mallowan, 258. Ur'da ED III. dönemine ait kral mezarlarında bulunan altın kaselerin "çizgi güzelliği, zenaatkarlık hünerliliği, kalitesi, Kraliçe Anne döneminin İngiliz gümüş işçiliğiyle boy ölçüşebilir" Mallowan, 286. [1] Mallowan, E.L. (1971) "The Early Dynastic Period in Mesopotamia" The Cambridge Ancient History, c.1/2 (Cambridge: Cambridge UP.) [2] Bu bölge kuru tarım yapılması için elverişsizse ve Sümerler daha önce burada yaşamışlarsa ne yaparak geçindiler? [3] Destanın tamamının Türkçesi için bak. Gılgamış Destanı (l944), (Ankara: Maarif Vekaleti yayını). Bu metin N.K. Sandars'ın İngilizce'ye yaptığı çeviriye göre eksiklikler ve farklar göstermektedir. İngilizce metin için bak. The Epic of Gılgamesh (l985), (Harmondsworth:Penguin).

Dinamo Mesken

2007-02-16T10:06:00.000Z

Devrimci Futbol Takımımız ...

Türk futboluna siyasi müdahaleler yıllardan beri tartışma konusu... Ancak bugüne kadar bir kulübün kapatıldığına, üstelik "politik faaliyetler" gerekçesiyle kapatıldığına tanık olmamıştık. En azından tanık olmadığımızı düşünüyorduk. Ta ki Bursa'nın adından dolayı kapatılmış amatör futbol kulübü Dinamo Mesken'le tanışıncaya kadar. Dinamo Mesken ilk bakışta adından anlaşılacağı üzere "solcu" ve "yerli" olmanın bahtsızlığına kurban gitmiş ama aslında harcanmış bir kaderi var. Zira Dev - Genç'lilerle ülkücülerin birlikte oynayabileceği kadar siyasete uzak, delikanlıları "kör siyasetin tehlikelerinden" uzaklaştırma ülküsüne aracı olacak kadar da spora yakındı sadece. Ne var ki, büyük acılar ve travmalar yaşayan bir ülkenin yazgısından onlar da nasiplerini aldılar ve hala sindiremedikleri bir tarzda yargılanıp, "isminden dolayı kapatılmış ilk futbol kulübü" olarak, talihsiz isimlerini Türk futbol tarihine solgun harflerle yazdırdılar.

Ülkücü "Dinamolu"

80 döneminde Türkiye'nin biraz da mimlenmiş mahallelerine gözdağı vermek isteyenlerin hışmına uğrayan gençlerin hikâyesi bu. Kulüp yöneticileri bile 20 - 25 yaşlarında. Beraat eden takımdan kimse hapis cezası almadığı için belki şanslılar. Ancak bugün mahallede yaşayanlar dağılan takımlarını bir daha toparlayamadıkları İçin üzgün ve kapılarına mühür vurulduğu için hâlâ kızgınlar. Gerçekten de onlar kendilerini cezalandıran askeri yönetimin iddia ettiğinin tersine her ideolojiden insanla barışıktılar.

Kulübün eski oyuncularından olan ve 1993 -1995 yılları arasında MHP Yıldırım İlçe Başkanlığı da yapan Osman Yağcı'nın da dediği gibi "Tunç hocamız maçlardan önce soyunma odasında bizlere 'Arkadaşlar Mesken'i mahcup etmeyelim, halkımıza saygılı olalım, milliyetçi olalım, futbolu izletelim' derdi. Siyasi konuşmalar hiç olmadı. Sağcı olduğum için baskı olmadı. Futbola Mesken'de başladım, Mesken'de bıraktım. Anlayamıyorum. Sadece spor yapan bir kulübü kapatmanın ne anlamı var." Ama Bursa'nın varoşlarında yaşama savaşı veren bu insanlar kesinlikle yanlış anlaşıldıklarını düşünmüyorlardı. Birileri onları işlerine geldiği gibi anlamışlardı. Onlar çağırmadan kendilerini bulduk ve olanları anlamak için her şeyin başladığı güne ve yere doğru yola koyulduk. Bugüne kadar açılmamış olan bu konuyu takımın amigosu Erkan Can'ın ve yargılanmış, işkence görmüş Dinamo Meskenli arkadaşlarının ağzından öğrenmeye çalıştık.

Mimli mahallenin dinamosu

Hikâye, o yılların fırtına gibi esen demir perde takımı Dinamo Kiev'in Bursaspor'la yaptığı maçlarla başlıyor. Hayatı paylaşarak yaşamayı şiar edinen muhit insanları İçin maçlar dönüm noktası olmuş. 1971'de memleket meselelerinin çözümlenmeye çalışıldığı mahalle kıraathanesinde büyük ağabeyler toplanır ve politika yerine spor yaparak Bursa'ya açılma kararı alınır. Kulübün adıysa kendiliğinden ortaya çıkmıştır, kâğıt üzerinde tescillenebildiği şekliyle Ertuğrulgazİ Gençlik ve Spor Kulübü ve fakat taraftarlarının gönlündeki adıyla Dinamo Mesken...

Kulüpte siyasi faaliyet yapılmasına yönetim kurulu hiçbir zaman izin vermemiş. Ancak solculuklarından gelen dayanışma kültürüyle beklenmedik sonuçlar almaya başlayan takım "kurtarılmış mahallesi"nin adını duyurmaya başladıkça birileri için can sıkıcı olmaya başlamış. Bu baskılar askeri yönetimin Eylül 1981'de kulübü kapatmasıyla son buluyor. Kulübün kapatıldığı günü yaşayanlardan dönemin yöneticisi Ali Nihat Irkörücü, "Kapatılma gerekçeleri sudan gerekçelerdi" diyor ve şöyle devam ediyor: "Şöyle bir kılıf bulmuşlardı. O gün bir arkadaşımız emniyetten izinli olarak esnaftan her zamanki rutine uygun şekilde para toplamaya çıkmıştı. Güya haraç topladı ğımız yönünde İhbar alınmış. Arkadaşımızı polis gözetimine, nezarete almışlar. Kapatılmasaydı 7 - 8 tane profesyonel olabilecek oyuncumuz vardı. Örneğin Kamil Torun kurtuldu. Onu darbe öncesi bir takıma eşofman karşılığında sattık. Maddi durumumuz öyleydi. Kamil daha sonra Ankara Demİrspor formasıyla 2. ligde de oynadı. Gerçekten kulübün hiç yapmadığı bir şey varsa o da siyasetti. Yargılandık. Beraat ettik ama federe olma hakkımızı kaybettik. Masum olduğumuz halde itham edilmiş olmamız bile yeterli bir ceza. İçlerinden bir tek ben 1989 senesinden sonra yasal bir parti olan SHP'den siyasete atıldım. Bunda yaşadıklarımızın da payı var." Irkörücü hala CHP Yıldırım Merkez İlçe Başkanlığı yapıyor.

Çok şeyler bağlanmış takıma, tabii en başta umut. Çok şeylerini kaybedenler olmuş takımı ayakta tutabilmek İçin. 1980'e kadar bile rahat edememişler. Onları sindirmek için karşı düşünceden insanlar yerleştirilmiş mahallelerine. 1976'da Kemalpaşaspor'la yapılan bir maçta "Moskova dışarı" sloganlarıyla ıslıklanmışlar. Eski yönetici Hasan Gürses, "Devamlı emniyet baskısı altındaydık. Haftada bir örgütlenme var mı diye kontrol yapılıyordu" diyor. "Büyük paralar harcadık. Babamın emekli parasının yarısını kulübe yatırdım. Kardeşimle kavga ettik. Kapatıldığı gün minibüs tutmak için toplanan paraları sayıyordum. Lokali bastılar. Masadaki paralarla birlikte her şeye el koydular.""Hangi Örgüttensin, silahlar nerede?"

Takım, deplasman masrafları için kapı, kapı para toplamak zorunda kalmış. Ancak bunu bir türlü anlatamamışlar. Tutuklanma gününü, "Paraları sayarken hepimizi siyasi şubeye götürdüler. İki gün boyunca dayak yedik, kapanış da öyle oldu" diyerek açıklıyor, Avanta Kemal. Bütün baskılara karşın, elbette ki bu kadarını beklemiyorlarmış. İşin garip tarafı bir süre kulübün yeniden açılabileceğine inanmışlar.Emniyetteki sorular hep ters köşeden. Cengiz'e yöneltilen soru "hangi örgüttensin sİlahları nerden temin ediyorsun?" Bugün o sorulara bir cevabı var Tunç hocanın: "Bize saldıran insanlardan daha milliyetçi insanları yetiştirdik biz. Erkan Can gibi birini çıkardık. Gözlerim yaşarıyor şimdi, o kulübü kapatmak devlete hiç yakışmazdı."

Erkan Can, o dönem takımın maskotu. Amigoluk yapıyor. Tribünlerden aldığı ilhamla sahneye transfer olmuş. Takımın eski kalecisi Kamyon Vedat, "Dar Alanda Kısa Paslaşmalar" filminde Erkan Can'a oyuncu koçluğu da yapmış. Onu anlatırken "Kendisine amigo demezdi Erkan. Seyirci organizatörü derdi. Ne olduğunu anlayamadığımız marşlarla tribünü ateşlerdi. Rakip taraftarları şok ederdi" diyor. Takımla ilgili söylediği şeylerse diğerleriyle aynı: "Arkadaşlarımızın katiyen politik bir misyonu yoktu."Formaya aşıktık biz O günlerden unutmak İstedikleri şeyler de var. Kahvehaneye huzursuzluk çöküyor. Takım kaptanı Fahrettin bu noktada yapıştırıyor cevabını "Siz yoksa devre arasında Çav Bella'yı mı okuduğumuzu sanmıştınız." "Sahada kendini devrimci gibi mi hissediyordun, futbolcu gibi mi?" diye sorduğumuz 10 numara Arnavut Özcan'dan da bir şey çıkmayınca; takımın büyüklerinden Ertuğrul Kanşay karışıyor söze; "Bizim Dinamo'muz, yalnızca sahadaki dinamizmimizdi. Mesken, sol kesimin olduğu bir mahalleydi. Kapatma nedeni bu. Bilmem anlatabiliyor muyum?" Özcan Selamet takımın hücuma dönük orta saha oyuncusu, kaldığı yerden devam ediyor. "Formaya âşıktık biz. Forma almaya gücümüz, olmadığı için herkes fanilasıyla gelirdi. Arkalarına numara yapıştırırdık. Maçımız 11.00'deyken sabahın 05.00'İnde, karanlıkta kulüpte beklediğimizi biliyorum. Böyle bir ruhtu bizi birbirimize bağlayan". Arnavut, bir süre daha oynadığından, futbolu Mesken'de bırakan arkadaşlarının psikolojisini en iyi anlatabilecek isim. Arkadaşlarının kaderini yorumlarken "Futbol bir tutku. Oynadığım için söylüyorum devam edememek çok acı. Ben, kulüp kapanmadan önce başka bir takıma geçtim, ordayken bile Meskenlilerle idmana çıkardım. Böyle bir ruhumuz vardı." Özcan Selamet, bugün halâ "militan" değil ve Cavit Çağlar'ın mutemetlğini yapıyor.

Bahis "Ruh"tan açılınca konuşanların hevesi yükseliyor; başka kulüpten bonservisini cebinden ödeyerek gelen Bülent ve evliliğinin ikinci günü kupa maçına çıkan İbrahim Aksal gibi. "İkinci gün Tunç Hocam geldi, kupa maçımız var, gelirmisin, dedi. Tereddüt etmedim. Eşofmanlarımı giyindim, çıktım. 0 gün kupayı kazandık. Unutamıyorum. Çok farklı bir duyguydu"Top bir daha santraya dönemedi Duygulara hasımlık edenler, Dinamo'yla yetinmemişler. Semtin Dinamo türevi kurulan diğer takımları Ortabağlar ve Teleferik Kartalspor da aynı akıbeti yaşamış. Ortabağlar'ın yöneticisi berber Enver Ünal'ın yüzüne karşı, "Biz bu mahallenin siyasi kimliğini biliyoruz. Kulübü neden kapattığımızı da herkes bilsin" denilmiş ."Varsayımlar üzerinden hareket edenler, gelip şu insanlara bir baksa kendilerinden utanacak. Hepsi beraat etmiştir ve bugün Mesken'de İtibar görerek dolaşırlar." Oyuncu olanlarının İçindeyse yargılanmış bir tek İsmail Güzeltürk bulunuyor. Sahadaki pozisyonu "sağ bek". İronik bir rastlantı. Yaşananlardan çıkarılacak dersler basit. 1981'de başına büyük belalar almış küçük bir takım kapatılmadı. Hayatında hiç karakola gitmemiş olanlar kapatılma kararının ardından gözaltında işkence gördüler. Top bir daha santraya dönemedi. Kapatılmasa memlekete "zararı" ne olurdu bilinmez. Ancak kulüplerin günümüzde yetiştirdiği gençleri düşündüğümüzde söylenecekleri toparlıyor Kenan Demir "Gençlerimize borçluyuz. Yarım kalmış işlevimizi tamamlamalıyız. Türkiye bizden başka acılar da yaşadı. Ama kulübümüz bugün açık olsa ve Mesken'de yaşasaydı Ogün Samast katil değil, belki de o katile tavır koyan bir sporcu olabilirdi."

Erkan Can' la Söyleşi

80 döneminde gençlik yıllarınızın geçtiği Bursa'da siyasi gerekçelerle kapatılmış bir kulübünüzün olduğunu söylediniz. Nedir bu Dinamo? Bu bir espri miydi? Eğer doğruysa bu bir ilk. Neydi Mesken'in öyküsü?

- 80’li yıllar, amatör takımlar devri. 22 yaşındaydım. O zamanlar yeni yeni ucuz meskenler kuruluyordu Bursa'da. Top oynayacak yerimiz çoktu. Daha sonra mahallenin altına eğitim enstitüsü açılınca oradan öğrenci ağabeylerimiz geldi. Mahalleli de onlarla beraber kulüpte takılmaya başladı, solcu oldu. Kulüp orada doğdu. Takımın adını Dinamo Mesken koydular. Daha sonra futbol falan bitti. Kimse arkasını sormadı, açılmadı.

Sizin o yıllarda kalecilik de yaptığınız söyleniyor. Kaleci, argoda parasız anlamında kullanılır. Nasılsın diye sorduklarında "Schumacher gibiyim" diyormussunuz. Ama sanırım siz takımın amigosuydunuz...

- Kalecilik yapmadım. O benim jargonum. Nasılsın diyorlar, kaleciyim diyorum. Bekliyoruz, para yok, pul yok, kaleci durumu da oradan gelir. O benim otuz yıldır söylediğim bir durumdur yani. Amigoluk yaptım tabii ki.

Nasıl bağırttırıyordunuz tribünleri?

- Dinamo'nun gençleri, bir elinde şişe, saatlerce neşe! Dinamo'nun gençleri birçok menekşe!Mahalle benimsiyor muydu Dinamo Mesken'i?- Tabi canım, gurur duyardık! Tomas Orhanlar, Yakalı Mehmetler, Komando Mustafa la r, Avanta Kemaller, Ertuğrul Kanşay. Bu abiler bilirler bunları.

Sizin de lakabınız var mıydı?

- Sarı! Benim lakabım san'dır. Adımı bilmem. Eskiden daha da sarıydım, sapsarıydım. Kill Bill!

Peki derdiniz neydi, mahalleyi Moskova'ya bağlamak gibi bir niyetiniz mi vardı?

- (Gülüşmeler) Yoo... Zaten solcu bir mahallede büyüdüğümüz için takımın adı da böyle olacaktı. Çok normaldi bu.

Anladığım kadarıyla darbe öncesi mahalleler kendi kulüplerini kalkındırabiliyordu ama sonra her şey için para gerekti. Bu arada o yardımlaşma durumu da darbeyle birlikte gitti.

- Evet, başka bir şeyler lazımdı, yetmedi. "Satıyorlar oğlum" diyor, Rafet El Roman'ın filmde oynadığı karakter. Dar Alanda Kısa Paslaşmalar, her şeyi anlatıyor bence. Zaten hikâyesi de Akyazı Akınspor'dur. Bİz onu Bursa hikayeleriyle harmanladık. Bursa'da çekildi film.Bursa'nın spor camiasının eskilerinden birkaç kişiyi aradık. Dinamo Mesken'in varlığıyla ilgili sorular sorduk.

Sağ cenahın eskilerinden biri sizin bunu abarttığınızı...

- Sağdan yürüsün, saçak altından, cüzdan bulur belki!

Hayat futbola fena halde benzer diye bir sloganı var filmin. Dinamo Mesken'in hikâyesine baktığımızda görüyoruz, futbol da siyasete benziyor. Şu anda da Çarşı grubunun müdavimi olduğu bir mekândayız. Futbolu ve siyaseti birlikte nasıl yorumluyorsunuz?

- Stratejidir. Programdır; koçluk işidir, kafana göre oynayamazsın. Futbolun da hayatın içindeki gibi bir ahlakı var. Tek başına yapılabilen bir şey değildir. "Bir ağaç gibi tek ve hür ve bir orman gibi kardeşçesine." Hayatı sürdürebilmek için dört doğru pas yüzde 90 goldür. Siyasette de böyle. Çarşı'yı da seviyorum tabi. İyi bir tribünü var.

Dar Alanda Kısa Paslaşmalar'da siz kaleci Torba Suat'ı canlandırdınız. Karakterin sizin üzerinize yazıldığı söylenir. Dinamo Mesken'den esinlenildi mi filmde?

- Yok, ama bunları anlatmıştım, etkisi olmuştur yani.

İP Program Eleştirileri [2]

2007-02-08T11:08:00.000Z

Niyazi Işık
İşçi Partisi Merkez Komite üyesi

Tüzük ve Program Taslağı üzerine fikir ve eleştirilerim

İşçi Partisi Başkanlık Kurulu'nun hazırlayıp tartışmaya açtığı Tüzük Program Taslağı (TPT) Partimiz içinde büyük bir şaşkınlık ve derin bir etki yarattı. Tarihi önemde olan yeni TPT'nin Partiyi büyük ölçüde etkilemesinin temel nedeni TPT'de yeni bir öncü parti modelinin önerilmesiydi. Yeni modele göre, Milliyetçi, Halkçı, Bilimsel Sosyalist birikim aynı Tüzük ve Program etrafında örgütlenecekti. Bu model, uluslararası devrimci hareketin ve Türkiye'nin tarihinde tektir.

Yeni önerilen öncü parti modeli ve TPT'de yer alan temel sorunlarla ilgili fikirlerimi ortaya koymadan önce iki mesele üzerinde durmak istiyorum. Mevcut tüzüğümüzden farklı olarak, yeni bir tüzük hazırlanması hangi ihtiyacı çözmeye hizmet edecek? Mevcut tüzüğümüz hangi meselelerde farklı yeni anlayışlarla ele alınacak? Yeni tüzük taslağının dayandığı temel fikirler nelerdir? Bu sorulara cevap olacak bir gerekçenin olmayışı taslağın eksikliğidir. 7. Kongre'ye sunulacak TPT'nin giriş bölümünde GEREKÇE mutlaka yer almalıdır. Taslağın giriş bölümünde olmayan gerekçeyi, Genel Başkanımız Doğu Perinçek'in kendisiyle yapılan röportajdan öğrendik. Ayrıca taslakla ilgili 30 Eylül-1 Ekim 2006 tarihlerinde yapılan Tüzük ve Program Sempozyumu ve 2 Ekim 2006 tarihindeki MK toplantısında taslakla ilgili yapılan tartışmalarda taslağın hangi ihtiyaca dayanarak hazırlandığını, yani taslağın hazırlanış gerekçesini etraflıca öğrendik.

İşçi sınıfının önderliği ve işçi sınıfının öncü parti teorisi bulanıklaşmış

Taslakta "devrimci teoriye katkı" olarak ifade edilen yeni bir öncü parti teorisi benimsenmiş. Yeni Öncü parti teorisi şöyle: "İşçi Partisi, Türkiye işçi sınıfının, köylülerin, esnaf ve zanaatkarların, kamu çalışanlarının, fikir emekçilerinin, milli sanayici ve tüccarların, ortak milli iktidarı için mücadele eden öncü partidir." "İşçi Partisi, Türk Devrimi'nin MİLLİYETÇİ, HALKÇI VE BİLİMSEL SOSYALİST (abç) öncü birikimini partinin tüzük ve programı temelinde kucaklar."1

Mevcut Tüzüğümüzdeki öncü parti teorisi ise şöyledir: "İşçi Partisi, Türkiye işçi sınıfının, köy ve kent emekçilerinin ve sosyalist aydınların öncü partisidir.'"2

Mevcut Tüzüğümüzde İşçi Partisi'nin dayandığı sınıf temeli net ve açıktır. Partimiz başta İşçi sınıfı olmak üzere emekçilerin ve sosyalistlerin öncü partisidir. Taslakta ise Bilimsel Sosyalizm'in yüz yıllık pratiğinin sonucu olan, hakikate dayanan iki temel teorisi bulanıktır. Birincisi, işçi sınıfının öncü parti teorisi bulanıktır, ikincisi, Kemalist Devrim’i tamamlama ve durmaksızın Sosyalizm'e ilerleme stratejimizin önderi işçi sınıfıdır, teorisi bulanıktır.
Bulanıklık, emperyalizmin işbirlikçileri dışında, bütün sınıfların partisiyim fikrindedir. Bütün sınıfların partisi fikri ya da teorisi oportünizmdir. Bırakalım Bilimsel Sosyalizm’i rehber kabul etmiş devrimci partileri, burjuva partilerinin, kitle partisi olduğunu söyleyen partilerin "ben bütün milletin partisiyim" ya da "ben bütün herkesin partisiyim" fikri de oportünizmdir. Bu teori sınıflar üstü bir konumu ifade eder. Sınıflar üstü, bütün sınıfların çıkarlarına ve taleplerine eşit mesafedeyim teorisi hakikate aykırıdır. Bilime aykırıdır, dünyada bir örneği de yoktur. Her parti ve iktidarı bir sınıfın önderliğine dayanır. İktidarın devamlılığı da buna bağlıdır. İşçi sınıfının, emekçilerin ve sosyalistlerin öncü partisiyim demek, ben bu sınıfların önderliğinde devrimimi yapacağım ve bu sınıfların önderliğinde devrime katılan bütün sınıfların menfaatlerini de koruyacağım demektir. Zaten emekçilerin devrimci partisi bu hakikati Tüzük ve programına koyar. Mevcut Tüzüğümüzün "Amaç ve İdeoloji" başlıklı bölümünün 1, 2 ve 4. Maddeleri ve Programın "Demokratik Halk iktidarı" başlıklı bölümün 9. Maddesi bu sorunu kapsamaktadır.

İşçi sınıfının öncü partisi ve devrime önderlik edecek sınıfın işçi sınıfı olduğu teorisi, hem uluslararası planda hem de ülkemizde, devrimcilikle, her türlü maceracılık ve "liberal solculuk'" arasındaki ideolojik mücadelenin başında gelmiştir.

Ya işçi sınıfının ve emekçilerin öncü partisisin, ya da burjuvazinin çeşitli kesimlerinin ve toprak ağalığının öncü partisisin

Devrime önderlik edecek yegane sınıf işçi sınıfıdır. Bu teori, bugün partimiz saflarında erozyona uğramıştır. "Hangi işçi sınıfı? İşçi sınıfı mı kaldı" fikirleri partimiz saflarında vardır. Mevcut taslak da "bütün sınıfların partisiyim" fikriyle bu fikre kuvvet vermiştir. Bu fikirler de hakikate aykırıdır. Türkiye gibi işçi-emekçi mücadelesinin en yoğun yaşandığı bir ülkenin devrimcilerinin bu fikirleri savunması ise, ideolojik yapıdaki vahameti gösterir.

İkincisi, bilime aykırıdır; her ülkede işçi sınıfının nicel varlığı kadar sınıfsal önderliği olur. Devrimci bir parti, işçi sınıfı ve emekçiler içindeki parti çalışmasıyla ve bu çalışmanın içinde işçi sınıfının ortaya çıkardığı işçi öncülerle birleştiği ölçüde devrimcileşir, teorisini geliştirir.

Tarihi rolün İşçi Partisi'nde yarattığı etkiler şunlardır:
- Maceracılığın ve revizyonizmin kitleleri hor gören, küçümseyen, inkar eden tutumlarının devrimci saflardan temizlenmesi, devrimci kitle çizgisinin kavranması.
- İşçi Partisi'nin program ve siyasetlerini Türkiye hakikati üzerinde yapması.
- Vatan savunmasında en mücadeleci ve fedakar sınıfın işçi sınıfı ve emekçiler olduğu gerçeğinin milletimizce görülmesi.

Sınıf mücadelesinin ortaya çıkardığı öncü işçilerin bizzat İşçi Partisi'nde yer alarak devrimci mücadelede önder roller oynamalarında derin etkiler yapmıştır. Bu mücadeleyi ve etkilerini görmemek ve bu mücadelenin son elli yıla damgasını vurduğunu kavramamak, Kemalist Devrim'i tamamlama stratejisini kavramamaktır.

Şu söyleniyor: "Milletin bütün sınıflarını birleştirme çizgisi izliyoruz. Buna kaynaşmak ve kucaklaşmak demek daha doğru. Bu bir cephe partisi değildir, birbirimizi özümseme durumudur."3

Bu fikir, ülkemizin şartları ne olursa olsun, hakikate, bilime aykırıdır, bir hayaldir. "Birleştirme", "kaynaşmak", "kucaklaşmak", "özümseme"; bunların bırakalım daha devrimi yapmamış bir ülkede gerçekleşmesini, sosyalizme geçmiş, hatta sınıfsız toplumun ileri dönemlerinde dahi gerçekleşmesi hayaldir. Bu fikir aynı zamanda sınfların varlığı gerçeğini de reddeder.

Yukarıda söylenen yeni fikri kuvvetlendirmek için ayrıca şöyle deniliyor: "Arkada kalan dönemin devrimci pratik ve teorisinden yararlanabilirsin, fakat yeni bir durumla karşılaştığın zaman yeni duruma uygun teori ve program yapman lazım, yapmazsan halka önderlik edemezsin. Referansı teori değil, pratik olan halkla birleşir. Bugün vatan savunması görevi, bütün görevlerin önünde tarihi bir görevdir. Vatanın kurtulmasını sağlayacak örgütsel kuvveti yaratmak, Milliyetçi, Halkçı ve Sosyalist öncü birikimi ortak bir tüzük ve program içinde kucaklamak ve milli bir hükümet kurmak tarihi fırsatı önümüze gelmiştir. Bu yeni bir durumdur ve zaman azdır. Kitaba bakarsak Milliyetçi, Halkçı ve Sosyalist birikimi bir partide birleştiremezsin, ama hayata bakarsan birleştirirsin.''4

Devrimci teori olmadan devrimci hareket olamaz. Uluslararası devrimci hareketin yüzyıllık pratiğinin en temel devrimci teorisini nereye koyacaksın? Yeni durum denilen şey nedir? Vatan savunması görevi yeni bir durum mudur? Yeni durum denilen şey, devrim stratejisini değiştirmeyi gerektirecek tarihsel ve toplumsal değişikliklerdir. Kapitalizmden emperyalizme geçiş gibi, Mao'nun devrimini yapmış, sosyalizme geçmiş ülkelerde de iki sınıf, iki çizgi, iki yol mücadelesi devam eder hakikatine uygun olarak "Geri Dönüş Teörisi"nin ortaya koyduğu tarihi şartlara uygun program ve devrim stratejisini yapamazsan, halka, devrime önderlik edemezsin. Bunların dışında, her yeni durum karşısında teoriyi değiştiremezsin, yoksa revizyonizme kayarsın.

Vatan savunması, Türkiye işçi sınıfı ve emekçi hareketinin yüzyıllık programıdır. Vatan savunması çizgimiz, Kemalist Devrim'i tamamlayarak durmaksızın sosyalizme geçiş devrim stratejisinin temel eksenidir ve bizim son kırk yıldır bizzat pratiği içinde bulunduğumuz, pratik içinde derinleştirerek bugünlere taşıdığımız "Milli Hükümet Programımızda" ifadesini bulan devrimimizin yoludur. 6. Genel Kongremiz bu stratejiyi derinliğine tartışmış ve sonuçta vatan savunması çizgimize uygun taktikleri tespit etmiş, tedbirlerini almış, milletimizi birleştirme ve seferber etme sorunlarına çözüm bulmuştur. Ayrıca mevcut Tüzük ve Programımızda da bu devrim stratejisi net olarak bulunmaktadır.

Sonuç olarak, Bilimsel Sosyalist teorinin rehberliğinde, Kemalist Devrim'i tamamlayarak Sosyalizm'e geçiş, ancak ve ancak işçi sınıfının önderliğinde, işçi-köylü birliği temelinde bütün milli sınıfları harekete geçirecek, öncü partinin örgütlenmesiyle olur. Yeni taslak, hakikate dayanan bu teoriyi bulanık bir hale getirmiştir.

Mevcut Tüzükte; "Eylem kılavuzumuz Bilimsel Sosyalizmdir."5

Taslakta:" Hayatta en hakiki yol gösterici bilimdir."

"İşçi Partisi arkada kalan yüzyıllarda milletimizin ve insanlığın milli kurtuluş savaşlarından, demokratik ve sosyalist devrimlerden beslenen bilim ve kültür mirasını değerlendirir ve rehber kabul eder."6

Mevcut Programımızda: "İşçi Partisi'nin mücadelesine insanlığın eylem ve düşünce mirasından beslenen Bilimsel Sosyalizm yol gösterir." (Madde 4) "Partimizin dünyayı anlamadaki teorik anahtarı ve dünyayı değiştirmedeki eylem klavuzu Bilimsel Sosyalizm'dir."7

Görüldüğü gibi gerek mevcut programımızda gerekse en son 6. Kongre kararlarında İşçi Partisi'nin Bilimsel Sosyalizmi bir eylem klavuzu, dünyayı anlama ve değiştirmede rehber kabul ettiği net ve açık olarak ortaya konmuştur.

6. Kongre Kararlarında, bu mesele ile ilgili teorik tesbitleri buraya alıyorum ki, mesele daha iyi anlaşılsın ve kavransın.

"Bizzat Atatürk'ün esin kaynakları arasında yer alan Bilimsel Sosyalizmin Atatürkçülük adına reddedilmesinin Atatürkçüleri ne hale getirdiğini görüyoruz. Bugün kendilerini 'Atatürkçü' diye tanımlayanlar, hiçbir konuda Atatürk'e benzeyen devrimci bir tutum içinde değiller. Hatta AB projesinin peşine düşerek, Atatürk'ün kurduğu milli devleti yıkma ve Atatürk'ün Altı Ok programından bütünüyle vazgeçme durumuna bile düşmüşler. Ne yazık ki Kemalizm'in köhnediğini iddia eden emperyalist Batı kampına iltihak etmişlerdir. İşçi Partisi’ni bütün rezilliklerden kurtaran klavuz, Bilimsel Sosyalizm’dir."

"Bize, Bilimsel Sosyalizm’in partimize zarar verdiğini söyleyen dostlarımız, İşçi Partisi'nin programının, stratejisinin ve siyasetlerinin doğru olduğunu kabul ediyorlar. O zaman düşünmeleri gerekir, İşçi Partisi niçin doğru program ve siyasetler üretebilmiştir? Bunun başlıca nedeni, İşçi Partisi’nin ayaklarını Türkiye toprağına basarak yürüttüğü devrimci pratikler içinde yaratılmış olan teorik birikimdir. İşçi Partisi bu teorik birikimle dünyayı ve Türkiye'yi anlamaya çalışır, olaylardan yani pratikten hareket eder. Teorisini pratiğe bakarak düzeltir ve geliştirir."

"Hiçbir dostumuz, bizden bu tutumumuzu değiştirmemizi beklememelidir, tam tersine daha gelişmiş program, strateji ve siyasetler üretmemiz için bu tutumda diretmemizi istemelidirler. Aksi taktirde İşçi Partisi de, diğer sistem partileri gibi olur, sistemin içinde sıkışır, Kemalist Devrim sahipsiz ve Türkiye toplumu öncüsüz kalır."

"İsçi Partisi Ergenekon’daki demirci gibidir. Bilimsel Sosyalizm de o demircinin ateşi yakma ve demiri dövme ustalığıdır."8

Taslakta milliyetçi ve halkçı kuvvetleri ürkütmemek adına çok genel bir formül benimsenmiş. Bu formül ile Bilimsel Sosyalizm’in rehberliği ve eylem klavuzu olduğu teorisi etkisiz hale getirilmiştir.

Buraya, yüzyıllık işçi sınıfı ve emekçi hareketinin yarattığı, emekçi devrimlerinde sınanmış, hayat bulmuş Bilimsel Sosyalizm ile ilgili bir temel fikri yazarak bu bölümü kapatıyoruz:

"Biri seçilmelidir, ya burjuva ideolojisi ya da sosyalist ideoloji, ikisinin ortası yoktur... Bu yüzden sosyalist ideolojiyi şu ya da bu şekilde küçümsemek, sosyalist ideolojiden en ufak bir şekilde sapmak, burjuva ideolojisini kuvvetlendirir."9

Tüzüğümüzdeki "Kuruluş ve Tarihsel Miras" bölümü taslakta neden yer almadı?

Partimizin mevcut Tüzüğündeki "Kuruluş ve Tarihsel Miras" bölümü taslakta yeralmadı. "İşçi Partisi daha sonra TKP adını alan Türkiye İşçi Çifçi Sosyalist Fırkası’nın Şefik Hüsnü önderliğinde örgütlü mücadeleye başladığı 22 Eylül 1919 tarihini, kuruluş günü olarak kabul eder. Partimiz, yüzyılı aşan işçi hareketinin ve 1919'lardan bugüne uzanan Bilimsel Sosyalist hareketin emekçi kitleleri seferber etme mücadelesinde yarattığı ideolojik ve örgütsel birikimin devam ve mirasçısıdır. İşçi Partisi, emekçi sınıfların bütün öncülerini ve sosyalistleri bu tarihsel miras temelinde birleştirir."10

İşçi Partisi'nin temsil ettiği gelenek, kırk yıldır halen Tüzüğümüzün 2. Maddesinde yer alan bu görüşü savundu. Son kongremiz, Hasan Yalçın Kongresi'nde de Tüzüğün 2. Maddesi ile ilgili bir tartışma yaşanmadı. Başkanlık Kurulu'nun hazırladığı Tüzük ve Program Taslağı'nı okuyunca, mevcut Tüzüğümüzün 2. Maddesinin tamamının çıkarıldığını gördük. İşçi Partisi'nin kuruluşunu dayandırdığı TİÇSF-TKP ve bu partinin önderi Şefik Hüsnü'den tek satır yok?

Daha da ileri gidildi. "Mustafa Kemal Anadolu'ya geçerek kurtuluş savaşına önderlik ederken, TİÇSF-TKP İstanbul'da tramyav işçilerine bildiri dağıtıyordu. Hangisi devrimci tutumdur?" sorusu soruldu. Oysa TKP ve Şefik Hüsnü ile ilgili yazılan bütün makale, araştırma ve kitaplarda, "Şefik Hüsnü var gücüyle Kurtuluş Savaşımıza katılmıştır. İstanbul'da İngiliz emperyalizmine karşı grevler örgütlemiş, Anadolu'ya silah kaçırılmasında büyük emeği geçmiştir" ifadeleri yer almıştır. Kurtuluş Savaşı'nın önderliğini M. Kemal Atatürk'ün temsil ettiği milli devrimci çizginin almasında, nesnel koşulların Mustafa Kemal'in lehine olması yanında elbette TKP'nin Kurtuluş Savaşı'na katılma ve önderlik etme noktasında hatalarının da payı vardır. Ama hayat sadece bunlardan ibaret değildir. Kurtuluş Savaşımızdan sonra işçi sınıfının devrimci Partisi TKP çok zor şartlarda çalışmasına rağmen devrimci fikirleri kitlelere götürmüş, örgütlemiş ve bu düşünsel birikimini bizlere taşımıştır. Neredeyse kırk yıldır Bağımsızlık-Devrim-Sosyalizm şiarıyla, Milli Demokratik Devrimi tamamlama mücadelesi içindeyiz. Devrim yapamadık, ne diyeceğiz bu duruma? "... Türkiye'nin öncü birikiminin yüzyılların tecrübeleri içinde oluşmuş bilimselliğini, namusunu, fedakarlığını ve cesaretini bugünün koşullarında yeniden üreten ve hayata geçiren, İşçi Partisi" diyeceğiz ve Kemalist Devrim'i tamamlayarak durmaksızın Sosyalizm'e geçme devrim stratejisi için mücadele edeceğiz.

Milli kuvvetleri ulusal cephede birleştirmek tarihi şartlarla ilgilidir

Deniliyor ki; "Milli kuvvetleri bir cephe içinde bir araya getirmek için yıllardır çaba gösteriyoruz, fakat başarılı olamadık. Türkiye'de cephe geleneği çok zayıf, bu nedenle Milliyetçi, Halkçı, Sosyalist öncüleri aynı parti içinde bir araya getiriyoruz."

Bu doğru bir anlayış değildir. Devrimci parti cephe haline getirilemez. Her ülkenin kendi somut şartlarına göre oluşturdukları cepheler vardır. "3-5 yıl içinde cephe kuramadık bunun için..." diye başlayıp cephe kuramadığımız kuvvetlerin öncülerini aynı partide birleştireceğim demek hakikate aykırıdır. Devrimini yapmış birçok ülkenin tecrübelerinden gördüğümüz, bazı ülkelerde emperyalist saldırıların işgale dönüştüğü (Çin'de olduğu gibi) işgal öncesi şartlarda cephe kurulabilmiş. Burada kritik sorun, kurulacak cepheye işçi sınıfının devrimci partisinin önderlik etmesidir.

Öyle anlaşılıyor ki, ülkemizde de milli kuvvetlerin ittifak yapacakları bir milli cephenin kurulması zaman alacak. Ayrıca bugün milli düşünmeyen birçok parti ve kuruluşun olağanüstü gelişmeler karşısında milletin baskısıyla milli cepheye katılacakları da bir gerçektir. Bir milli cephenin kurulacağı hakikati de, emperyalist saldırının ağırlaştığı ülkemizde bir tunç yasasıdır. Bugün milletimizin yüzde doksanı emperyalizme (ABD) karşıdır.

Partimiz program düzleminde buna hazırdır, fakat cephe konusunda kafalar karışıktır. Soru şudur: Kesinlikle ülkemizde bir milli cephe kurulamaz mı? Bu soruya verilecek yanıt, eşyanın tabiatı gereği, kurulabilir şeklindedir. Şartlarla ilgili gelişmeler olacaktır. Zaten yarım ağızla söylense de yeni Tüzük Program Taslağı'nda İşçi Partisi bir cephe partisi olarak düşünülmüş. Genel Başkan, taslağın dağıtıldığı ilk günlerde yaptığı konuşmalarda ve Aydınlık dergisinde çıkan röportajda açıkça, "Cephe partisi oluyoruz" demişti. Sonra bunun hayata uygun olmadığı görülünce bu söylemden vazgeçildi.

Milletin bütün sınıflarının ortak çıkarlarını ifade eden, bir ortak program temelinde ittifakını sağlayabilirsin. Ama, en basit ifadeyle, farklı sınıfsal temeli, farklı ideolojileri, farklı talepleri olan farklı kültürleri, tutumlan olan, sınıfları "birleştirme" "kucaklaştırma", "özümsetme" söylemi hakikate aykırıdır. Kitle partisi denilen partilerin genellikle dile getirdikleri "biz bütün sınıfların, milletin partisiyiz" söylemini biz ikiyüzlülük olarak değerlendirdik.

Teori strateji ve programda ısrar

Peki sorun nedir? Genel Başkan, "Sorun hiçbir şey yapmamakla, yapalım seçeneği arasındadır. Biz yapalım diyoruz, taslağa karşı çıkan arkadaşlar sınıfsal temel, Bilimsel Sosyalizm' diyerek birşey yapmayalım diyorlar. Hakikat budur"11 diyor.
Hakikat bu mudur? Hayır hakikat böyle değildir. Hakikat, teori, strateji ve programda ısrar etmek, Kemalist Devrim'i tamamlayarak durmaksızın Sosyalizm'e ilerlemek çizgisinde ısrar etmekdir.

Hakikat, Bilimsel Sosyalizm'i eylem klavuzu olarak benimsemiş işçi sınıfının önderliğinde, devrimci öncü partimizin önderlik yeteneklerini yükseltecek, örgütsel tetbirleri alarak, öncü birikimi partimizde örgütleyerek, milli hükümeti kurmak için bir milli devrimci kuvvet merkezi yaratmaktır. Hakikat budur.

1 Tüzük önerisi, Temel İlkeler, Ad ve Nitelik.
2 Temel İlkeler Md.l.
3 D. Perinçek, MK konuşması.
4 MK Konuşması.
5 Program, madde 2
6 Taslak, Tüzük Md. 4
7 Genel Kongre Kararı
8 6. Kongre Kararları
9 Lenin. Seçme Eserler
10 Tüzük, Madde 2.
11 MK Konuşması.

Kutsal Fahişelikler

2007-02-01T08:09:00.001Z

Sümer-Babil toplumunda, İnanna veya İştar okunuşlu 'kutsal fahişe' tanrıça, Eski Ahit'de Eve, Eva, Havva haline dönüşürken, gerisinde 2000 yıldan daha eski bir tarih bırakmışa benziyor. 'Bakire' ve 'fahişe' vurgularıyla ve yüzlerce değişik isim altında tanınan sembolik kadının bu uzun evrimini eski toplumun evlilik ittifaki sistemiyle birlikte ele almalıyız.
Dumuzi veya Enkidum okunuşlu tanımların, baba mirascisi buyuk ('ilk') ogulun siniflayici akrabalik nitelemesi olmasinin karsisindaki kutsal kiz evladi tanimlayan, Sümerce Inanna, Gestinna, Ninhursag, Nintu...; Akadcada İştar okunuşlu Astarte, Star'i, Asurlarda Mylitta, Lilla, lilli, Homeros Ilyada'sinda Clytemnestre, eski Yunan topluluklarinda Leto; Heredot'ta, Demeter, Semele vb. olarak goruruz.
Tarih anlatici toplum birim, ittifak kurdugu karsidaki toplum birim ile arasindaki evlilik iliski yukumlulugu ve hakkina bagli olarak, kutsal varligin cinsiyetini belirler. Sümerlerin Dumuzi veya Etena'si, Hitit veya eski Yunan topluluklarinin bazilarinda erkek yonuyle Adanois, Adaniya, Dionios olarak gorunurse, bazilarinda da Athena, Atena olarak disi, tanrıça ozelligiyle one cikar. Anlatici erkek toplum birim yonunden guzelligine doyum olmayan Inanna tanrıça, onun kadin yonuyle yasayan anlatici erkek toplumumuza ait kadinlarla evlenen karsidaki toplum birim erkekleri bakimindan ise sakalli bir erkek tanri idi. Bir toplum birimin onun disi yanini, karsidaki toplumbirimin ise onun erkek yanini vurguladiklari ilahilere sahip olan sonraki nesillerin tabletlere Dumuzi'yi "ama-usumgal anna", "Ulu gogun buyuk yabani annesi" olarak tanimlanmasi ve ote yanda Inanna'ya ait sakalli tanri cizim bulgulari bu bakimdan birbirini tamamlar. Burada eski toplumun hayal veya uydurmalarini aramanin aciklayici bir degeri yoktur. Eski tarihin anlaticilari, yasanmis iliskileri kendi yonlerinden yansittiklari için, her iki yanin ilahilerine sahip olan Eski Ahit yazicilari, buradan, IHWH, Yehva, Yehova tanri ile Inanna-Havva tanrıçasini devralmalari hiç zor olmamis olmalidir. Kelimelerin ses degerininin alfabe harf ses deger ve yazim degisikligine bagli olarak yuzlerce 'degisim'e ugramis oldugunu hesaba katarak iceriksel degerler takip edilmelidir.
Sonraki tanrisal, kutsal butun degerler, eski toplumun baslangictaki gercek yapi ve kurumlarina dayaniyordu. Hiristiyanlik ve Islam'in dayandigi Eski Ahit'in Sümer-Babil erken donemin bozulmus ve yeniden kurgulanmis bir tarih aktarim biçiminden baska bir sey olmamasi sasirtici degildir. Kutsal ortunun hemen altinda eski toplumun son derece gercek iliski anlatimi yer alir. Musa peygamberin tanrisal yasalarinin onemli bolumu, Musevi toplumun farkli goreneklerine uygun kismi degisikliklerle, Esnunna veya Hammurabi yasalarina dayaniyordu. (1)
Dumuzi, Enkidum, baba'nin karsi toplum biriminin elinden cekip aldigi ilk, buyuk ogul ise, Kutsal kadin, bakire Inanna'da, yine baba toplum birimin evlilik hakkini karsi toplum birim erkeklerine devrettigi kiz evladin, kadinin siniflayici tanimi idi. Iki toplum birim, kendi erkekleri ile kendi kadinlari arasindaki cinsel iliskiyi yasaklayarak, erkeklerine karsi toplum birim kadinlariyla , kadinlarina da karsi toplum birim erkekleriyle evlilik yukumlulugu getirir. Bir toplum biriminde birbirinin kardesi olan Dumuzi-Gestinna ayrimi, oteki toplum biriminde birbirinin kardesi olan Inanna-Enkidum olarak karsilik bulur. Burada, tanimlarin okunus degerinin konumuz bakimindan simdilik fazlaca onemi yoktur.
Iki toplum birime ait olarak Damat ve Kayin olarak karsimizda bulunan bu iki erkek temsilci, ait olduklari toplum birimler birbirleri evlilik ittifaki kurarak 'kardeslestigi', kardeslik akrabaligi kurduklari için, ayni zamanda birbirlerinin 'kardesi' ve esdegeri, 'ikiz'leridir de. Birbirinin elti ve gorumcesi olan, Dumuzi ile Enkidum (veya Kiszidum) un karılari, iki toplum birimin kardeslesmesi nedeniyle birbirleriyle kizkardes akrabalik iliskisi içinde de bulunurlar. Bu yuzden karsi toplum birimindeki kocalari Dumuzi veya Enkidum onlarin ayni zamanda 'erkek kardesleri'ydi de. Dumuzi'nin Inanna'nin asigi, kocasi ve erkek kardesi olarak nitelenmesi bu yuzdendir. Eski Ahit'te, Suleyman'in Sarkilar Sarkisi'nda, genc kizlar bu yuzden nisanli veya kocalarina ayni zamanda 'erkek kardesim' diyordu. Eski tanrilarain tanrıça karılari bu yuzden onlarin ayni zamanda 'kiz kardes'leri idi.
Basit bir akrabalik duzenine dayanmakla birlikte, sonraki ayrisma sureci yeterince dikkate alinmaz ise, izinin surulmesi zor olan bu evlilik turundeki iliskide, Sümer kavramlariyla ifade edilirse, Dumuzi, Enkidum'un esdeger (ikiz) kardesi, Inanna ise Gestinna'nin esdeger kizkardesidir. Bu durumda Dumuzi ve Enkidum'un, kendi karılarina 'kizkardes' demelerinin ve onlarin 'erkek kardesi' olmalarinin onunde yururlukteki akrabalik iliskisine dayanan kavramlar bakimindan bir engel yoktu, tersine gerekli idi. Eski Ahit'te, Sara ile Abraham birbirinin hem 'erkek ve kiz kardesi' ve hem de 'karı ve kocasi' olarak tanitilmistir. Isak'in karısi Rebekka, hem anasinin oglu Lavan'in 'kiz kardesi' idi, hem de anasinin damadi , kendi kocasi Isak'in 'kiz kardesi'.
Bay Akurgal veya bay Memis'in Hitit'lerde karsilasinca urktukleri bu 'kardes karı-koca'lik iliskisinin, gunumuzdeki anlamiyla biyolojik kardeslik olgusunu tanimlamadigi aciktir. Eski toplumda yururlukte olan akrabalik sistemi saptanmaz; 'kardes' teriminin farkli icerigi hesaba katilmaz, eski akrabalik kavramlari modern icerigi ile ele alinirak yorumlanirsa, karı koca kardeslik akrabalik kurumu aciklanamaz. Bu tur durumlarda tikel ornekler bagintisinda 'uvey kardeslik' gibi sonraki kurumlarin kurtariciligina siginmak elbette kacinilmaz olacaktir. Sümer-Babil, Hitit ve eski yunan tarihinde karsilastigimiz ve kutsal kitap anlatimlari, konumuzun tikel orneklerle gecistirilemeyecek denli yaygin bir sisteme dayandigini ortaya koyuyor.
Iki toplum birim arasindaki toplu kardeslesme, iki kadin ve iki erkek'ten olusan dort temsilci birey arasinda 'kardes karı-koca'lik akrabalik sistemine yol acmaktaydi. Fakat surasi aciktir ki, bu akrabalik iliskisinin sorunsuz yuruyebilmesi, ayni toplum birim aidi olan erkek ile kadin arasindaki evlilik iliskisinin kesin olarak yasaklanmasini gerektirir. Gestinna , Dumuzi'nin toplum biriminin kutsal kadini ise, Dumuzi bu kizkardesi ile kesin olarak evlenemez. Buna karsilik Dumuzi, ona da kizkardes dedigi Inanna ile evlenmek zorundadir, cunku Inanna karsi yanda bulunan Enkidum'un toplum biriminin aidi olan kadinin temsilcisidir. Anlasilmaktadir ki, Sümer-Babil toplumundaki kadin-erkek evliligi ile ilgili 'kader' kavrami, baslangicta evlilik kural'larin anlatimindan baska bir sey degildi. Kader burada karsilikli evlilikte kadin, erkek bireylerin yukumlululugu anlatir. Bu kavramin mistik yorumu sonraki donemlerin bir urunu olmali.
Birbirleriyle karı koca olan Dumuzi-Inanna ciftinin kendi aralarinda kullandiklari kardeslik kavrami ile Dumuzi-Gestinna arasinda kullanilan ayni 'kardes'lik kavrami arasinda, eski toplumun bir ayirim vurgusu yapip yapmadigini bilmiyoruz. Gunumuz Turkiye'sinde bile, sokakta gordugu birisini 'kardes' likle niteleyen birey, kendi biyolojik kardesini de ayni 'kardes' terimiyle tanimlamaktadir. Zaten Sümer-Babil veya Hitit toplumunda 'kardes' akrabalik teriminde yapilmis olan bir ayrim, tarafimizdan aciklikla bilinmis olsa idi, Eski Ahit duzenleyicileri, Hitit ve Sümer uzmanlarimiz, eski toplumun akrabalik sistemine ait kurguyu cok daha rahatlikla yapabilirlerdi. Eski Ahit duzenleyicileri, hem Abraham'a, hem Isak'a, karılarinin guzelligi dolayisiyla kendilerinin oldurulebilecegi korkusuna bagli bir gerekce ile 'kizkardes' dedirtmislerdir. Fakat, yine de Abraham 'Sara benim gercekten kiz kardesimdir' diyerek, Eski Ahit duzenleyicilerini yalanlamaktan geri durmaz. Cunku eski akrabalik sistemine gore, karısi Sara, Abraham'in 'gercekten kis kardesi' idi.
Ayni toplum birime ait olma anlamindaki kandas kardesler arasi evlilik iliskisini yasakladigi halde, birbiriyle evli kiral ile kiraliceyi, tanri ile tanrıçayi, erkek ile kadini birbirinin 'erkek ve kiz kardes'i olarak tanimlamaya devam eden eski toplumun 'kardes' kavramindaki bir kargasadan dogabilecek zorluklara karsi imdadina, yine kendisinin yaratmis oldugu baska ayrac kurumlar yetismistir. Eski toplumun belirleyici ayraclarina deginmistik. Birbirlerinden renkler, damgalar, totem hayvan veya bitkiler yoluyla ayrilmis, ayri kilinmis toplum birimlere ait kadin ve erkek, bu siniflayici ayraclara dayanarak hangi 'kardes'iyle evlilik hak ve yukumlulugu altinda bulunuyor oldugunu ve hangi 'kardes'iyle cinsel iliski yasagina tabi oldugunu pekala biliyordu. Eski toplumda bireyin soy izinin buyuk onemi, evlilik hak ve yukumluluk 'kaderi'nin gerektigi gibi uygulanmasini gozetebilmek içindir de. Erkek ya da kadin, dogum oncesinden, cocuk paylasimi olgusunun ortaya cikmasindan sonraki donemde ise dogumunu takip eden gecis rituellerinden itibaren bir soykutuk sahibi olmak zorunda idi. Eski toplumda birey, bir soykutugune, hayvan veya bitki totemine, bireysel veya yerlesim birim ortak tanrisina ait birisi olarak hangi 'kizkardes'i veya 'erkek kardes'i ile evlenmesi gerektigini cok rahatlikla bilir. Kendisinin bunu karıstirmasi halinde ise, ona 'kaderi'ni animsatacak tanrilar ve toplum yoneyicileri daima hazir bekliyorlardi.
Bireyin evlilik hak ve yukumlulugunun kilavuzu, onun soykutugu, totemi, tanrisidir. Eski toplumda varliginin belirleyen aidiyet cizgisini kaybetmedigi surece, bu birey sadece 'kardes' kavramini kullandigi için, evlilik hak veya yukumlulugunu sasiracak degildir. Avusturalya yerlilerinde, toplumsal alt guruplara ait erkek veya kadin, birbirlerine kardes demis olsun veya olmasin, oteki hangi alt gurup yani hangi totem'e ait bir kadin veya erkekle evlenebilecegini onceden biliyordu. Cunku buna iliskin kurallar, o dogmadan belirlenmisti. Besik kertmesi uygulamasi , boyle bir donemin kalintisidir. Bunun için siki sikiya ayristirilmis totem izinin unutulmadan surdurulmesi yeterliydi. Bunu unutmak ise, gunumuzde bireyin dogum sehrinin ismini unutmasi kadar olanaksizdir.
En tipik biçimiyle ve genel hatlariyla boyle sekillenmis olmasi gereken bu evlilik turunde, daha erken donemde, bu yandaki toplum birimin butun erkeklerinin karsi yandaki toplum birimin butun kadinlariyla (ve tersi) evli olmus olmalari gereklidir. Sümer ve Babil toplumlarinda, erken ve orta donemde, uc kusak ayriminin tanindigini biliyoruz. Ornegin uc ekin destesi veya kamis yigini deseni, kutsal adagi ifade ediyor, tanrisal bir anlam tasiyordu. Uclu vurgu tanrisalligi ifade ediyordu. Oyle ki, Isa'nin kutsal uclemesi, 'baba-ogul-kutsal ruh, bu gelenegin anlatimidir. Fakat, kadin ve erkek cinsi arasinda evlilik iliskisinin 3 kusaga gore siniflanmis oldugunu gosteren acik bulgulara sahip degiliz. Eski yazili yasalarda, ancak M. Ö. 2000'li yillara dogru, artik modern akrabalik kavramlarinin simdiki içerigine dogru evrilmeye basladigi donemde, ogul'un, babasinin karısi olan ana veya analigi ile; babanin ise , oglunun karısi olan gelini ile evliligini yasaklayan hukumler yavas yavas ortaya cikmaya baslamaktadir. Bununla birlikte, evlenecek veya evlenmis kadinin kocasinin olmesi halinde, kayinlardan biri ile veya kayinbaba ile, hatta olen adamin erkek cocuklarindan birisi ile evlenmesi hukmunun de ayni yasa metinlerinde yer aliyor olmasi, bu yandaki toplum birime ait kadinin karsi toplum birimin 3 kusagina ait butun erkekleri ile evlenmesi doneminin gecmisteki varligina isaret etmektedir. Eski Ahit'te Yakub ve Musa'nin biyolojik iki kiz kardesle birden evli olmasi , en azindan, bu yandaki bir erkek kusaginin karsi yandaki bir kadin kusaginin tumu uzerinde kocalik hakkina sahip oldugu bir donemin kalintisidir.
Muhammed'in torunu cagindaki bir kiz cocugu ile nisanlanmasi ve evlenmesi ornegi, Sümer-Babil toplumlarinda, topluluklarin kusaklara ayrilan bir evlilik duzenine gecisinin oldukca uzun surdugunu gosteriyor. Buna karsilik, kaynanasindan olesiye korkan Amerika yerlilerinde, herhalde, evlilik duzeni, cok siki bir sekilde kusaklar arasindaki bir evlilik biçimi halinde gerceklesiyordu.
Topluluklarin kusaklara ayrilmis olmasi, denk kusaklar arasinda toplu evliligin bulunmasini engellemez. Bu topluluklarda, erkek bakimindan baldizlarin karı sayilmasi , dolayisiyla, kayinlarin koca sayilmasi donemi, farkli biçimler altinda yasanmis olmalidir. Dummuzi'nin Inanna ile 50 kez sevismesi, o toplulugun '50 ogullu' bir topluluk olmasini anlattigi gibi, butun ogullarin Inanna uzerinde cinsel iliski hakki oldugunu da gosterir. Aciktir ki, burada sozkonusu olan tek bir 'Dumuzi'nin 50 kez sevismesi degildi. '40 gun, 40 gece dugun' gelenegi, eski toplumda, gelinin kocasina varmadan once, artik kutsal hale gelmis ve o toplum birimin erkeklerinin temsilcileri sayilan 40 yonetici ile veya 40 gece boyunca o toplum birimin damat kusagindaki tum erkekleri ile yatma uygulamasini animsatir. Ortacag Avrupa'sinda, kadinla 'ilk gece hakki'nin erkegin senyoru tarafindan kullaniliyor olmasi boyle bir gelenegin devamidir.
Eski toplumda, bir toplum birimin kadinlarinin yabanci erkeklerle toplu evlilik iliskisinden, bir kadin ile bir erkek arasindaki evlilik iliskisine dogru daralan surec cok sayida ara asamalarla birbirine ulanır.

(1) Buradaki 'evlilik iliskisi' kavrami ile,gunumuzdeki evlilik iliskisinin anlatilmadigi, onceki yazilari izleyen okur bakimindan,acik olmalidir. Eski toplumda, erken donemlere iliskin kullanilan 'evlilik' kavramindan, genel haliyle, kurallara bagli bir cinsel iliski sistemi anlasilmalidir.
(2) Eski yasalarda ve genel olarak yasalarda yer alan yasaklar, hiçbir zaman varolmayan konularla ilgilenmezler. Toplum,varolan bir durumu, yasak yoluyla da asmaya calisarak ilerler. Sabirli ve dikkatli bir arastiricimiz, en eski yazili yasalardan bu yana bir 'yasaklar tarihcesi' yazabilmis olsa,bu,hic tartismasiz,insan toplumu tarihinin bir turunu vermek olurdu.Evlilik biçimleri ile ilgili olarak,eski yazili yasalarda,Hammurabi Kanunlarinda, 'adamin kiziyla evlenmesinin' vb. yasaklandigindan bahsetmistik. Eski Ahit'de Musa yasalarinda ve Kuran'da yasaklanan evlilik biçimleri,bir yonuyle,hiç olmazsa daha once, bu tur evliliklerin var oldugunun da aciklamasidir. Eski Ahit'te, Musa'nin evlilikle ilgili yasaklarinin, ogul ile kizin, ana ve babalari ile evliligini yasaklayarak ise basladigina bakilirsa, eski akrabalik duzeninden yeni akrabalik duzenine birkac bin yil içinde ancak gecebilen eski toplum, bu asamada, farkli toplum birimler bakimindan, gunumuzde yasaklanmis butun evlilik iliskilerini yasamisti.

Kutsal Rakamlar

2007-02-01T08:07:00.001Z

Eğer bay Jean Paul Roux, eski Sümer dönemi belgeleri ve gezegenler hakkında fazla bilgisi olmayan Afrika, Avustralya, Amazon yerlileri üzerine ciddi bir araştırma yapsa idi, yalnızca Türklerin değil, fakat bütün toplulukların geçmişinde ve bugününde, yıldızlarla veya gökle başlangıçta ilgisi olmayan 3, 7, 9, 10, 12, 30, 40, 50 gibi sonuçta hepsi toplum yapısının örgütlenmesine dayanan ve anlamını önce orada bulan rakamlara kutsallık atfedildiğini görebilirdi.
Kutsal İlyon'un, Homeros Turuva’sının kıralı Priamos'un oğul sayısı 50 idi. Fakat Priamos'un 50 oğul'unun bulunmasını, bugün anlaşılan anlamda 50 oğul'u olması biçiminde yorumlayamayız. Bu rakamlar, başlangıçta toplum birimin, bir çeşit yurttaş, erkek savaşçı sayısı temelindeki düzenlenişinin rakamlarıydı ve zamanla da kutsallaşmış olmalıydı. Tanrıça İnanna (Havva), aşığı, kocası ve aynı zamanda erkek kardeşi de olan Dumuzi (Adem) ile kutsal çiftleşme sırasında '50 kez' sevişiyordu. Sümer tapınağı E-ninnu, "50'ler evi" anlamına da geliyordu. Türklerde ermiş kişi, “40'lara karışır”dı. Uruk kahramanı Gılgamış’ın yanında "anası ve evi olmayan" 50 savaşçı bulunurdu. Daha geç Sümer döneminde Edubba'da okuyan haylaz öğrenci, eski kutsal 60'ların anısına, 60 kez kırbaçlanır veya 60 gün kapatılarak cezalandırılırdı. Modern dünyaya aktarılmış olan Sümer zaman ve ağırlık ölçü birimleri 10 ve 60 sayılarını temel alarak şekillenmiş ise, bunun "ay, yıldız, güneş; gezegenler" ile bir ilişkisi yoktur. Bu sayılar, daha eski dönemin Sümer toplum birimlerinin örgütlenme rakamlarından başka bir şey değildi.
Yeni Ahit-İncil, 70 ile 7 arasında soyut bağlantılar kurar. Homeros destanlarında Zeus için hep 100'lük sığırlar adanır. Toplum birimleri geliştikçe, yeni ilişkiler bakımından sayısal düzenleme de değişmektedir. 1001 gece masallarının kaynağı Hindistan Kast’ları sistematik olarak 1000’er kişiden oluşuyordu.

'İdeal devlet' üzerine Aristo ve Platon’un yazıları, şehir yurttaşlığının kesin sayılarla sabitlenmiş olduğuna ilişkin konunun tam ve ayrıntılı bir açıklamasını verir. Atina, Isparta, Attika ve öteki eski site şehir devletleri saptanmış belirli bir sayıda yurttaşa sahip olmalıydı ve bu ‘yurttaş’ların hak ve ödevleri düzenlenmeliydi. Atina ve Roma yurttaşlığı edinmenin nasıl zorlaştırılabileceği üzerine tartışmaların tarihi 2500 yıl öncesine dayanır. Bu topluluklarda 'yurttaş' sayısının sabit tutulması kaygısının, erkekler ve kadınlar arası homoseksüalitenin desteklenmesine yol açmış olabileceğini düşünmek için nedenler var. Atina, 20 binin üzerinde köleye sahip iken “yurttaş” sayısı yalnızca 1.000 olarak saptanıyor ve bu sayı korunmaya çalışılıyordu. Günümüzde ülkelerin asker veya silah gücü, öteki ülkeleri de ilgilendiren bir konu olarak ele alınıyorsa, eski toplum birimlerin yurttaş sayısının sabit tutulması kaygısı da benzer bir şekilde ele alınmış olmalıdır.
Eski belirleyici rakamlar, yerlerini, saptanan yeni rakamlara bırakırken, kendisini kutsatmakta ve kalacağı köşesine genellikle kutsal örtüsüyle çekilmektedir. Turuva önünde yüzlerce savaşçıyı yöneten Aşil, Patraklos'un cenaze töreninde, Zeus ve öteki ölümsüz tanrılara '50 keçi' kurban adamıştı. Eski çağın 100’leri, daha sonra yeniden, ama bu kez bir başka yönetim birimi olarak Çarlık Rusya'sında 100'lük meclisler, Roma'da ise Senato olarak biçimlenir.
Yazıldığı sırada artık uzak bir geçmiş haline gelen Abraham'ın hikayesinde, Eski Ahit'te, Sodom'u yakmaya karar veren Yehova Tanrı ile Abraham arasındaki konuşma şöyle aktarılmaktadır:
"Abraham, Yahve'ye (Yehova'ya) yaklaşıp dedi ki;- Gerçekten günahsız ile günahlıyı birlikte mi yok edeceksin? Belki de şehirde 50 günahsız, doğru adam vardır. Aralarında 50 doğru adam varsa da affetmeyip yok edecek misin gerçekten? Uzak olsun böyle bir şey senden!
Yahve dedi ki;- Eğer Sodom şehrinde 50 doğru adam bulursam, onların hatırına tüm şehri affedeceğim.
Abraham yeniden sordu;- Çekinmeden soruyorum tanrıma… Fakat bu 50 doğru adamdan beşi eksikse, bu beş eksik için bütün şehri yıkacak mısın?
Yahve yanıtladı:- Hayır, eğer orada 45 doğru adam bulursam, yıkmayacağım.
Abraham bir daha sordu:- Belki de orada sadece 40 doğru adam vardır.
Yahve yanıtladı:- Kırkların hatırına onları yok etmeyeceğim.
Abraham dedi ki:- Tanrım kızmasın da sorayım, belki de 30 tane bulunuyor onlardan.
Yahve yanıtladı:- Eğer onlardan 30 bulursam, onları yok etmeyeceğim.
Abraham dedi ki:- Çekinmeden soruyorum Tanrım, belki de onlardan 20 vardır.
Yahve yanıtladı:- Yirmilerin hatırına yok etmeyeceğim onları.
Abraham dedi ki:- Tanrım kızmasın da, son kez bir daha sorayım. Orada belki de onlardan sadece 10 vardır.
Yahve yanıtladı:- 10' ların hatırına onları yok etmeyeceğim. (Eski Ahit. Yaratılış. III. 18)
Eğer bay Roux ve öteki uzmanlarımız, başlarını, uzmanlık alanlarının bir parça ilerisine uzatabilmiş ve evrensel yapılanmaların tarihçesini gerçek anlamlarıyla kavrayabilmiş olsalardı, "yedi gezegeni bile bilmeyen Türkler"in nasıl olup da dokuz gezegene taptığı biçiminde yıldızlarda yanıt arayan sorulardan kurtulabilirler ve kuşkusuz daha yararlı sonuçlara ulaşabilirlerdi.

Tevrat ' ta Sümer İzleri

2007-02-01T08:06:00.000Z

"Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı. Yer boştu, yeryüzü şekilleri yoktu; engin karanlıklarla kaplıydı.Tanrı'nın Ruhu suların üzerinde dalgalanıyordu. " (Tevrat)

Tevrat’ın Yaratılış bölümünü dikkatlice okuyanlar, ’Yer'i, ’Göğü' ve öteki canlıları yaratan Tanrının, Su’ları yaratmamış olduğunu, Su’ların zaten var olduğundan yola çıktığını göreceklerdir. Bu durum, yaratıcı tanrının sebepsiz bir yanılgısı değildir.

Sümer tabletlerinde yer alan ilahilerde yer alan en eski bilgiler, ilk Sümer yerleşimlerden biri ve kutsal merkez olan Eridu döneminden itibaren başlatılmaktadır. Sümer-Babil ’yaratılış’ ilahisi (Enuma Eliş), bu toplulukların kendi içlerindeki ve birbirleriyle kurdukları ilişki düzenlerinin gerçek tarihsel anlatımının zamanla bozulmuş, kutsal yorumlara uğramış bir biçimidir. Kutsal kabuğun altında, gerçek tarihsel ilişkiler bulunmaktadır. Yere, Göğe, Tanrılara, İnsan’a, ’ad vermek’, ’ayrıştırmak’, ’düzenlemek’ten bahseden Sümer yaratılış aktarımı, tipik idealizmin, tanrı(lar)ın yok’luktan oluşturduğunu düşündüğü bir ‘yaratılış’ gibi ele alınmamıştı. Sümer ve ona dayanan Babil ‘yaratılışı’nda, anlamlarını daha sonra ele alacağımız ‘yer’, ’gök’, ’tatlı ve tuzlu su’ların... zaten var olduğundan yola çıkılmaktaydı; ‘tanrılar’ bile, bu ad vererek ayrıştırıp düzenleme sırasında ‘saptanılmıştı’. Bu bakımdan, Sümer anlatımında ’yer’ ve ’gök’... olarak ifade edilen kavramlar, daha sonra Sümer torunları tarafından değiştirilmeye başlanan ve şimdi anlaşılan anlamıyla ‘yer’ ve ‘gök’ değildir.

Sümer-Babil ‘yaratılış’ı olan Enuma Eliş’in ilk cümleleri şöyle başlamaktaydı:
(Yukarda) adı yokken göğ'ün daha (Aşağıda) Yer'in daha adı yokkenBabaları okyanus (Apsu) danAnaları Tiamat kargaşasınaSuları akıp bir oluyordu. (1)

Sümer ‘yaratılışı’nda, tanrıların yaratılmasından önce, tatlı ve tuzlu sular bulunuyordu; onların temsilcileri de Apsu (bu, ses değer dönüşümünde sıkça karşımıza çıktığı gibi, p-f dönüşümü ile, eski Yunancaya Efes okunuşuyla aktarılacak ve öyle tanınacaktır) ve ‘Tiamat’ sesi ile okunan kelimelerle ifade ediliyordu.

E-Apsu, yani Apsu Evi, Apsu Tapınağı, En-Ki’nin Eridu şehrinde bulunuyordu.
Eridu, Sümerlerin en eski kutsal yerleşimlerinden birisidir ve 40 asır kadar önce yeniden düzenlenen Sümer Kıraliyet Listesinde, kıraliyetin ‘gökten’ gönderildiği ilk birleşik Sümer merkezi yerleşimi olarak tanıtılmaktaydı:
"Eridu'nun Alulim'i zamanında, kıraliyet gökten gönderildiğinde, Eridu'da kıraliyet (zaten) vardı "
Bu demektir ki, konfederatif yapıdan önce de burası kendi içinde düzenini kurmuş bir kutsal yerleşimdi. Enki, derin sular, ulu kuyu tanrısı olduğunda gelip bu E-A tapınağına yerleşmişti.
Babil Tufan anlatımında, Eridu’ya, bu sıralarda, Nuh-Utnapiştim’in gitmek ve yaşamak istediği şehir olarak rastlamaktayız:
‘EA, açıp ağzını, hizmetkârı olan bana dedi ki:
"…şöyle söyleyeceksin sen onlara: - Biliyorum ki, Bel (Enlil) kötü gözle baktı bana, nefret etti benden, barınamam artık şehrinizde, Alnımı sürmeyeceğim artık Bel (Enlil)'in topraklarına Okyanus'a (APSU'ya) doğru gideceğimBenim tanrım EA ile yaşayacağım orada(je descendrai vers l'Apsupour demeurer avec mon seigneur Ea (Enki)
Tufan anlatımında , Nuh’un ‘gemisi’nin ‘okyanus’larda yüzmesi sonucunun çıkarılmasına yol açan bu ilişki, Hıristiyanlıkta su ile kutsama ve takdis, İslamda zemzem kuyu suyu vb. olarak yaşıyor olmalıdır.

Öte yandan şimdiki Eski Ahit’te, büyük olasılıkla farklı tapınakların zamanla değişen ağırlıklarına bağlı olarak, tanrı, bazan Yahve (Yehova), bazan da Elohim olarak yazılmaktadır. Elohim aslında, Eloah (tanrı)nın çoğulu, tanrısallık katı, üstün tanrılık anlamındadır. Farklı ses değerleri ile okuma ve okunan seslerin değişen alfabeler ile yeniden yazılması gibi nedenlerle İlah ve Allah’ın da buradan türemiş olması mümkün görünüyor. Bütün bu eğilimlerin Nuh soyu olarak, Nuh’un tanrısı E-A’nın izine dayanıyor olduğunu düşünmek pek aykırı değildir.

Böylece Tevrat’ın ‘yaratılış’ aktarımı da, doğal olarak, ’su’ların zaten var olduğundan yola çıkan bir aktarım olarak Eapsu ve Tiamat’dan itibaren başlatılmış olmaktadır.
Oysa, üç kutsal dinin bugünkü yorum biçimine göre, tanrı yaratmadan önce gök, yer, su, yeşillik, canlı … bulunmuyor olmalıydı. Ne var ki, Sümer ve Babil Yaratılış’ı olan Enuma Eliş geleneğine dayanan Eski Ahit oluşturucuları, sonradan kısmen düzenlemiş olsalar da, Tevrat’ın başlangıç cümlelerinde, bu eski anlatıma dayandıkları için ‘su’ların var olduğundan yola çıkmak zorunda kalmışlardır.

Eski Ahit, oluşturulduğu sırada, ’yaratma’ kavramını, ‘yoktan varetme’ noktasına değin ulaştırmış ve öyle düşünmüş olsa da, metinde yazılı olanlar Sümer ‘düzenleniş’inin izlerini koruduğu için, Tanrı da, suların zaten var olduğundan yola çıkmayı sürdürmüştür:
‘Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı.Yer boştu, yeryüzü şekilleri yoktu; engin karanlıklarla kaplıydı.Tanrı'nın Ruhu suların üzerinde dalgalanıyordu’ (Tevrat)
Eski Ahit’te tanrının ‘suyu yaratmış’ olmaması, sadece bir kelime veya deyim yokluğuna dayanmıyor. Kutsal kitap, ’su’ların zaten var olduğundan yola çıktığı için, Tanrı da bu nedenle sadece ‘suların ayrıştırılması’ ve suların gök ve yerden uzaklaştırılmasıyla ilgilenmiştir:
‘Tanrı, "Suların ortasında bir kubbe olsun, suları birbirinden ayırsın" diye buyurdu. Ve öyle oldu. Tanrı gökkubbeyi yarattı. Kubbenin altındaki suları üstündeki sulardan ayırdı. Tanrı kubbeye "Gök" adını verdi.Akşam oldu, sabah oldu ve ikinci gün oluştu.Tanrı, "Göğün altındaki sular bir yere toplansın ve kuru toprak görünsün" diye buyurdu ve öyle oldu. Kuru alana "Kara", toplanan sulara "Deniz" adını verdi. Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. ’ (Yaratılış)
Demek ki, Tevrat’ın ‘yaratılış’ aktarımında Su’ların zaten var olduğundan yola çıkması, onun Sümer ‘yaratılış’ aktarımına dayandığının kanıtlarından bir ötekidir. Sümer yaratılış aktarımı yeterince bilinmediği veya doğru yorumlanamadığı için, Tevrat’ta, her şeyi yaratan tanrının neden Su’ları zaten var olarak kabul etmiş olduğu üzerinde de durulmamıştır. Hem dinbilginlerimiz ve hem de din karşıtlarımız, Tevrat metninin içeriğini ve onu oluşturan sözleri değil, yaygın olan ‘yoktan varetme’ yorum biçimini temel aldıkları için, yazılı olan sözleri değil, düşündüklerini ‘okumaya’ devam etmişlerdir. (2)
Kutsal metinlerin sözlerinin değiştirilmesi her zaman kolaylıkla sağlanamaz. Eski kutsal kitaplar dini kurulların ortak yeniden gözden geçirimine uğramışlarsa da, oradaki Sümer metinlerinin izlerinin, özellikle ‘Yaratılış’ta sürmeye devam etmiş olduğunu görüyoruz:
‘Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı’ biçimindeki sözler, Eski Ahit oluşturucuları tarafından Sümer metnin en başına eklenmiş olmakla birlikte, farklı Tevrat metinleri, bu eklemenin bile zamanla şimdiki haline ulaşmış, dönüşmüş olduğuna işaret ediyor. Örneğin, bazı eski metinlerde ’gök’ tekil olarak değil de, çoğul haliyle ‘gökler’ biçiminde yer almaktadır. (Au commencement , Dieu créa les cieux et la terre. ) Gökyüzü’nün 7 veya 9 kat ayrımı ‘gök’ kavramının hangi anlamda kullanıldığını incelemek bakımından önem taşımaktadır. Benzer biçimde, burada ‘Tanrı’ olarak kullanılan ‘Dieu’, Eloah, eski Musevi kayıtlarında Elohim olarak çoğul özelliktedir. Bunun bir kelime yanılgısına dayanmadığını da, ’insanın yaratılışı’ bölümdeki sözlerden anlıyoruz:
"Tanrı, ‘İnsanı kendi suretimizde, kendimize benzer yaratalım’ dedi". (Dieu dit: Faisons l'homme à notre image, selon notre ressemblance)
Sonra şöyle dedi: "Adem, iyiyle kötüyü bilmekle bizlerden biri gibi oldu. ("Regardez bien, l'homme est devenu l'un des nôtres, il connaît le bien et le mal. )Olgular, Eski Ahit’in, ’göklerin’, ’yerlerin’, ’tanrıların’ yer aldığı ve Sümer uygarlığının ilk oluşum dönemlerinin tarih anlatım biçiminin bozulmuş kavramlarla aktarıldığı Enuma Eliş’in bir devamı olduğunu ortaya koymaktadır.

Notlar:

(1): Enuma Eliş’in ilk satırlarının İngilizce ve Fıransızcaları aşağıdadır:
LORSQUE LÀ-HAUT LE CIEL N'ÉTAIT PAS ENCORE NOMMÉ ET QU'ICI-BAS LA TERRE-FERME N'ÉTAIT PAS APPELÉE D'UN NOM, SEULS APSÛ-LE-PREMIER, LEUR PROGÉNITEUR, ET MÈRE TIAMAT, LEUR GÉNITRICE À TOUS, MÉLANGEAIENT ENSEMBLE LEURS EAUX. When in the height heaven was not named, And the earth beneath did not yet bear a name, And the prim******* Apsu, who begat them, And chaos, Tiamut, the mother of them bothTheir waters were mingled together

(2): Bu yaklaşımı eskiden benim de paylaştığımı yinelemek gerekmez. Bunun yanısıra, çok tanrılıktan tek tanrılığa geçişin felsefi temellerinin oluştuğu eski Yunan topluluklarında, evrenin ‘denizlerden’ veya ’ateşten’ yaratıldığı üzerine ileri sürülen fikirlerin de doğrudan doğruya maddecilik savunusundan kaynaklanmamış olabileceğini eklemeliyim. 1989 yılında ‘Tales Olmak’ başlıklı yazımda, tüm varlıkların ondan türediği ilk öğe olarak Deniz’leri gören İzmir-Balat’lı Tales’i maddeci Yunan bilgesi olarak değerlendirmem, galiba, bir aşırılık içermektedir. Benzer bir şekilde, İÖ. 500 yıllarında yaşayan antik Yunan düşünürü Herakletius da şöyle demişti:
“Bütün şeylerin birliği olan dünya, ne tanrılar ve ne de insanlar tarafından yaratılmıştır, yasalar uyarınca yanan ve sönen ebediyen canlı bir ateşti dünya, bir ateştir ve bir ateş olarak kalacaktır”.
Lenin’in, ‘diyalektik maddecilik ikelerinin çok iyi bir açıklaması’ dediği bu sözlerin, ne ölçüde maddeci olduğu da yeniden gözden geçirilmelidir. Çünkü, Antik Yunan düşünürleri, eski Sümer edebiyatını, onların eski Yunan versiyonları üzerinden tanıdıkları anlaşılıyor. Sümer dinsel anlatımında ‘yaratılış’ın ‘su-deniz’ ve ‘ateş’ten olduğunu varsayan yorumlar Hitit, Assur ve komşu öteki uygarlıklar tarafından veya hatta doğrudan doğruya onlara ulaşmış olmalıdır. Kutsal dinlerde, su ve ateşin kutsiyeti, olimpiyatların södürülmez ateş geleneği, eski Yunanlılarda materyalizm keşfederken itinalı davranılması gerektiğini gösteren belirtilerdir.

Enuma Eliş ; Yaratılışın Sümer Anlatımı

2007-02-01T08:01:00.000Z

Dünyadaki toplumsal yeniden düzenlenişte dinsel saflaşmanın günümüzdeki gerçek önemi, konunun bir kez daha ve fakat yeni bir düzlemde ele alınmasını zorunlu kılmaktadır.
Zamanımızın üç büyük dininin kutsal kitapları; Eski Ahit, İncil ve Kuran'ın bilinen en eski kaynağı Sümer kil tabletleridir.
Toplumsal konular ele alındığında bir yanları daima hıristiyan kalan Avrupa bilim dünyası, birkaç bin yıl önceki 'ilkel insanın' tanımladığı bir dinin modern takipçisi olmayı bir çeşit aşağılanma olarak algılamış, bilim aşkına bile olsa, bu durumu kabullenmekte güçlük çekmiştir. Bir parça kavrayış derinliği ve özgür düşünceyle hareket etmiş olsalardı, Sümer topraklarında yalnızca Yeryüzü Cennetini değil; göğün 33. katına çıkmadan önce, Sümer tanrılarının etten-kemikten birer yönetici olduklarını da görebileceklerdi; eski insanın, aidi olduğu ve olmadığı toplum birimleriyle ilişkisini yöneten yasaları ve onların günümüze doğru evrimini anlayabileceklerdi. Bugünkü insan, bütün bilgi, davranış ve inançlarında eski insanın doğrudan ve kesintisiz mirasçısıdır. (1*)
Tarihin bugüne taşımış olduğu toplumsal kurumlar dünkü biçim ve anlamlarını değişik ölçülerde içyapılarında taşıyor olmakla birlikte şimdi artık oynadığı rol bakımından ilk haldeki kurumlar değildirler. Değişik görüntü ve bozulmuş anlamlarının gerisinde, oluşmasına yol açan tarihsel nedenleriyle birlikte bu kurumları var eden toplum yasalarını anlamaya ve açıklamaya çalışırsak görürüz ki, doğal insan mantığına oturmuş eski edimlerin ilk hallerinin hiç birisinin 'uydurma', 'hayal' ve 'anlaşılmaz'lıkla bağlantısı yoktur. Tersine, o kurumlar, eski toplumun en gerçek işlerlik, yapılanma ve şekillenişinin sağlam yansıtıcısıdırlar.
Eski Ahit'in Sümerler döneminden devraldığı ve bizim, şimdi temel yönlerini denetleyebildiğimiz bir soyutlama süreci içinde, değişen yorumlar temelinde ulaştığı noktaya dayanarak aktardığı "insanın çamurdan var edilmesi", "Adem baba" ve "Havva ana" anlatımı, uzun tarih içinde yakın dönemin yeni bir ürünüdür. Bulunan ve belki de daha eskileri bulunacak olan kil tablet bilgilerine çok şey borçluyuz. Tabletler göstermektedir ki, Sümer insanı, başka konularda olduğu gibi, başlangıçta, ilk Yaratılış olan "Sümer ülkesinin tohumunun fışkırması" konusunda, o anda yaşadığı gerçeği gördüğü biçimiyle, önce düzenlemek ve sonra da anlatmaktan öte hiçbir şey yapmamıştır. Bütün doğal topluluklar gibi Sümerler de, insanın en gerçekçi ilk hallerinden birini temsil ederler. Ölümle yaşam arası gidip-gelen zorlukları yaşayan eski insanın, zamanını, yeni nesilleri aldatmak amacıyla, yalan ve düşlerden oluşan bir mitoloji üretimiyle geçirdiğini düşünmüş olmak, kilisenin düşünsel mermerlerini hedef alıp yıkmak zorunluluğu anlaşılır olmakla birlikte, Avrupa 'aydınlanma çağı'nın sayfalarında yine de bir leke olarak kalmıştır.
6000 yıl önce Sümerler, yazısı olmayan her topluluk gibi, yaşanılmış gerçek tarihlerini yeni nesillere, ilahiler yoluyla aktarıyorlardı. Yalnızca yazılı hale getirilmesinden sonra değil, fakat sözlü olarak ortaya çıkışından itibaren bu tarih aktarım biçiminin, binlerce yılın törpüsü altında aşınmış olması ve bu nedenle de parlayan bir süreç geçirmiş olduğu kendiliğinden anlaşılır. Bu oluşum içinde, tarih anlatımındaki olaylar örgüsü ve kavramların içerikleri de değişmiş olmalıdır ve değişmiş olduğunu incelemelerimiz boyunca saptayabiliyoruz. Fakat Sümer insanının yaratılış destanı ve öteki tarih aktarımlarını durmaksızın soyutlayarak evrime uğratan torunlarının, bunu kötü bir niyet taşıyarak yaptıklarını gösteren tek bir kanıta sahip değiliz ve olamayacağız da. Yeni yaşantı biçimi içinde her kavramı değişmiş haliyle tanıyan insan, eski şarkı ve yazıtları, gayet doğal bir şekilde, o an yaşadığı koşulları gözeterek yorumlamak zorundaydı ve öyle de yapmış olmalıdır. Düşüncelerde oluşan evrim, insan toplumunda değişen ilişkilerin gereklerine yanıt verecek şekilde ilerletilmiştir.
Gelişmenin böyle olmasının başka gerçek nedenleri de vardı. Yazının ilk şekillerinin, sonraki nesiller bakımından çözümlenip anlaşılma zorluğu yorum farklılaşmasına maddi bir zemin sunmaktaydı.
Sümer tabletlerini okumaya başladığımız anda tanrıların ve onlar aracılığıyla dinin, tüm toplumsal yaşamın en temel öğesinden son ayrıntısına değin bütün ilişkiler toplamının yasaları olarak bulunduğunu görürüz. Umma ve Lagaş arasındaki sınırı tanrılar belirler, çapa ve kazmayı Enlil icad eder; saban kullanma ve yazıyı insana tanrılar öğretir; Tanrı ve Tanrıçalar durmadan şölenlere katılıp yer-içer ve sevişirler; tanrıçalar, bir erkeği baştan çıkarıp kendisiyle yatmaya zorlar. Daha sonra bütün Tanrıların Baba'sı olacak olan delikanlı Enlil, o sırada küçük yaşta olan tanrıça Ninlil'e ırmaktaki bir kayık içinde tecavüz edince 'Büyük Tanrıların 50'si, Yazgı Belirleyen tanrıların 7'si tarafından';
'Enlil, seni ahlaksız, kentten defol;Nunamnir, seni ahlaksız, kentten defol!'
diye azarlanır ve Nippur'dan kovulur. Daha sonraki haliyle de tanrısal düzen, gerçek yaşamdaki düzenin gökyüzü ve yeraltındaki yansıması olarak varlığını sürdürecektir. Bu yansıma Zeus dünyasında da böyledir. Yerdeki insanların yaşamı, şenlik ve evlilikleri Olimpus tanrılarının benzeridir. Tanrılar dünyası ile insan dünyası arasında birbirine sürekli bir geçişim bulunur. Bilim adamları eski toplumda tanrılar arası ilişki ile insanlar arası ilişkinin paralel duruşunu saptamakla birlikte Tanrı yaşam ve yaşayışının, insanlar tarafından ancak "öyle hayal edilebildiği için öyle hayal edildiğini" düşünme eğilimini sürdürmüşlerdir.
En eski tarihlerden beri toplum birim ilişkilerinin düzenlenmesini saptayan kurallar toplamı vardı. Din olarak daha sonra karşımıza çıkan olgu, özünde, yeni yaşam koşullarının gerisinde kalan eski topluluk ilişki yansıtma kurallarının toplamından ve onların bazan yeni koşullara uyarlanmasından başka bir şey değildir. Süreç içindeki evrimi, değişik bölge topluluklarında, farklı anlatım biçimleri kazanmış olsa da, din her yerde, birer uydurma, korku ve hayaller toplamı olarak değil, fakat tam tersine, başlangıçta, toplumsal ilişkilerin en gerçekçi ilk hallerinin saptanmış yasaları olarak insan yaşamında yer alırlar. Böylece en geri, en 'ilkel' toplulukların bile kutsal ve kutsal olmayan varlıkları, günümüzün yasal ve yasal olmayan davranış biçimlerinden başka bir şey olmayan kurallar toplamı olarak ortaya çıkar.
Din kelimesi, semitik akadca dilinde, dinu=karar, hüküm, kanun, yasa, mahkeme olarak bulunur; kural anlamına gelmektedir. Amin, amen bir akitin, sözleşmenin sonundaki "öyle olsun" dileği, bir onay'dır. Eski Ahit'te tanrı Yahwe veya Elohim, sistemli bir biçimde Adem, Nuh, Abraham, Musa ve öteki peygamberlerle akit yapmak için çöl yollarında onlarla buluşur ve anlaşma'yı tazeler.
Kazıt çalışmaları sırasında bulunan tablet çözümlemelerinden yola çıkarak en eski yapısını anlamaya çalıştığımız "Sümerlerin dini", onu, başlangıçta toplum birimler arası paylaşım ilişki düzeninin anlatımı olarak biçimlendiren insanın torunları tarafından zorunlu olarak öylesine geliştirilmiştir ki, bugün bu konularda uzman olan ve üzerine yüzlerce sayfalık tezler hazırlayan bilim adamlarımız, Samuel Kramer örneğinde de olduğu gibi, sonunda yine de genellikle çaresiz kalmaktadırlar. Oysa ilişkide olduğu en uzak toplulukları bile etkileyen Sümerler, geliştirilmiş bir ilişki düzenin anlatımı olan dinlerinin kaynaklarını da bize kendileri açıklayan üstün bir kültür temsilcisidirler üstelik.
İnsan atası o denli gerçekçidir ki, sonraki torunları, kendi tarihsel koşulları öyle gerektirdiği için onu da 'gökyüzünün 33 katı'ndan birisine taşımış olsalar bile cennet'in nerede olduğunu; Tanrının, Adem ile Havva'yı ilk olarak nereye yerleştirdiğini, yanılgıya yer bırakmayacak tarzda açıklamışlardı.
Eski Ahit'in daha ilk sayfalarında Yaratılış bölümüne ilişkin, iki ayrı tapınak yorumunun bir çeşit zorunlu-onayı ile, ard arda eklenmiş iki çeşitlemesiyle karşılaşırız. Tanrı Yahve'nin Yeryüzü cenneti Aden bahçesi'ni yaratması, Gök'ün, yer'in ve insan'ın yaratılmasından sonra bu ikinci varyantta aktarılır:"Tanrı Yahve, doğuda, Eden'de bir bahçe kurdu ve o bahçeye şekillendirdiği İnsan'ı koydu. Tanrı Yahve, topraktan, güzel görünüşlü ve yemesi hoş ağaçlar ve bahçenin ortasına Yaşam Ağacı olan Helal ve Haramı Tanıma Ağacı'nı çıkarttı. Bahçe'yi sulamak için Aden'den bir nehir çıkıyor ve dört koldan bu Bahçe'ye hayat veriyordu. Kolun birinin adı Pişon'du, toprağında altın olan Havıla ülkesini çepeçevre dolanıyordu; öteki Gidon idi. Üçüncünün adı Dicle, Asur'un doğusundan akardı. Dördüncüsü de Fırat 'dır." (Yaratılış. 2. 8)
Fıransa'nın Avranş Piskoposu daha 1698 yılında, Samara ile Basra arasında bulunan bu Dünya Cenneti'ni eliyle koymuş gibi bulmuş ve burasını "Eden: Paradisus terrestris" diye tüm dünyaya ilan etmişti.
Uruk=Erek, Larsa, Niffer=Nippur, Ur, Girsu ve Eridu'nun, yani ilk Sümer topluluklarının yerleşim alanında bulunan "Yeryüzü Cennetini" ve onun yerini tanımlayan Sümer insanının, yaratılış ve diğer anlatımlarda aynı gerçekçiliği göstermiş olmasından neden kuşkulanalım? Sorun şuradadır ki, Sümerlerin anlattığı Cennet ve Yaratılış ile şimdi bilinen "yaratılış" ve "cennet" kavram ve tanımlamaları arasında, temelde hiçbir benzerlik kalmamıştır artık.
En eski Sümer yaratılış ilahilerinde, tanrıların, yeri, göğü ve insanı yaratmış olduğu söylenmez. Başka bir şey söylenir.
"Adı yokken göğün dahaYerin daha adı yokkenBabaları okyanustanAnaları Ki-ama-t kargaşasınaSular karışıp bir oluyordu.
Saptandı sonra tanrılarLah-mu ve La-ha-mu seçildi ardındanZaman akıp gidiyordu durmadanBelirlendi sonra Sar-ki ve Sar-anGünleri düzeltip ayarladılar. "(Poéme de la création) (2*)
'Gök, yerden ayrıldıktan sonraYer, gökten ayrıldıktan sonraİnsanın adı konduktan sonraAn, göğü alıp götürdükten sonraEnlil, yeri alıp götürdükten sonra. . '(Gılgamış Destanı - Kramer)
Sümer Yaratılış şiirlerinde 'var etmek' olarak yorumlanan sözler yerine, çok açık bir biçimde, 'ad vermek-adlandırmak'tan bahsedilmektedir. Sonraki "yoktan var etme" olarak yorumu, açıkça farklı bir şey söyleyen bu ilk Sümer ilahilerine dayanmaktadır.
Geçen yüzyılın başında en eski Sümer Yaratılış tabletlerini çözümleyen uzmanlarımız, oradaki sözleri, eskiden öyle yorumlamaları toplumsal gereksinim olan Sümer torunları gibi "yoktan var etme" biçiminde algılamaya devam etmişlerdir. Bay Dhorme olağanüstü çaba gerektiren çalışmalarını bu yorumları sürdürerek zayıflatmaktan kurtulamaz ve şöyle der:
" -'ad verilmemişti. ad konmamıştı. adlandırılmamıştı' ifadeleri 'var değildi. . yoktu' (bk. DELITZSCH. AHW. Sayfa 441) anlamındadır. Babil kozmonojisi, yaratılışın anlatımına geçmeden önce, başlangıçta hiçbir şey olmadığını, açıklar. (Sayfa. 2 , Paul Dhorme)
Sümer kil tabletlerinde Tanrılar, Yer-dünya-kara'yı; Sema-Göğ'ü; Adem-insanı.. ' yaratan' olarak değil, onları birbirinden ayıran, onlara ad veren ve onları ayrıştırıp ad vererek yeniden düzenleyenler olarak yer alırlar. Hatta, bu işi Tanrılar bile yapmış değildir. Tanrılar daha henüz 'yaratılmamış' yani saptanmamışlardır.
Çözümlenen eldeki en eski yasa metni olan Kıral Urukagina tabletlerinde, "tohumun fışkırdığı en eski zamanlardan beri 'pi-lul-da'=bil-lu-du (akadca), yani töre vardı" cümlesine rastlarız. Bu açıklama artık toplumsal ilişkilerin yürütülmesinde töre'nin yetmemesi ve yazılı kanunlara gerek olduğu kapalı düşüncesinin bir çeşit özür açıklaması gibidir. "Tohumun fışkırması" sözü 43 asır önceki Sümer insanı bakımından yaratılış ilahileri yoluyla çok tanınmış olması gereken bir sözdü:
"Enlil, Sümer ülkesinin tohumunun topraktan çıkması için, yer'den göğ'ü ayırmak için, yer'den göğ'ü ayırmaya karar verdi. "(3*)
Bu son derece ilginç cümle, yaratılışın, zaman içinde, farklı yorumlanması bakımından da bir temel oluşturmuştur. Bu bakımdan " tohumun fışkırması " ile Sümer topluluğunun oluşturulması, bu oluşum sırasındaki uygulama geleneklerine atıf yapılmaktadır. Anlamı değiştirilerek alınmış, İslam'ın "evlu be-la-dan gayri" sözü 4350 yıl önce Sümer tabletlerinde bu şekilde yer alıyordu. Torah, tevrat sözü de türkçedeki töre sözcüğüyle anlamdaştır ve o kutsal kitap bu bakımdan bir "töreler" toplamıdır.
Sümerlerin başlangıçtaki Yaratılış anlatımına dayandırılan "yaratma" yorumu hatalıydı ve torunları eski Sümerlerin sözlerini zorunlu olarak tahrif ederek, zaman içinde dönüştürülmüş biçimi üzerine kendi dinsel anlatımlarını kurmuşlardır, dersek, tabletlerin çözümünden bu yana, bu artık ispatlanabilir bir iddiadır.
ABD'li ünlü Sümerolog Samuel Kramer bir yandan, Sümer kil tabletlerini ilk çözümleyenlerden birisi olarak, yazılanlara sadık kalmış ve Sümer sözlerini doğru olarak aktarmıştır. Fakat öte yandan, ısrarla bu kil tablet çözümlemelerinde yer alan sözleri günümüzün ortalama bir Hıristiyanı gibi yorumlamaya devam etmiştir. Bay Kramer'de izlediğimiz tutum, konumuz bakımından, tarihte daima sonraki insanın öncekine nasıl yaklaştığının tipik bir örneği gibidir adeta. Anlaşılıyor ki, Sümer insanının yakın torunları da, bu şarkıları kendi torunlarına daima, Bay Kramer'in şimdiki tutumunda olduğu gibi, kötü bir şekilde yorumlayarak aktarmışlardı.
S. Kramer, Gılgamış Destanı'nın girişinden bir alıntı yapar önce:
'Gök, yerden ayrıldıktan sonraYer, gökten ayrıldıktan sonraİnsanın adı konduktan sonraAn, göğü alıp götürdükten sonraEnlil, yeri alıp götürdükten sonra... '
Bu durumda bay Kramer haklı olarak şaşkındır: Çünkü Tanrılardan önce yer ve gök zaten vardı ve onlar bir bütün oluşturmaktaydı. Fakat, Gök ile Yer hangi gerekçeyle ve kim tarafından birbirinden ayrılmıştı? Daha önemlisi, insan neden «yaratılmamış» ve fakat sadece "adı konmuş" , "insana ad verilmiş" ti?!
Üstelik öteki kil tabletlerde, yer ile gök birbirinden ayrılmadan önce, her tarafın eski ve sonsuz denizle kaplı bulunduğu yazılmıştır. Ünlü Sümer bilimcimiz bu bilgiye de sahiptir. S. Kramer, kendisine ve dolayısıyla okuruna sorduğu yanıtlanması gereken bu karmaşık sorular yumağından kurtulmanın yolunu öyle olması gerektiğini düşündüğü sıradan kilise yorumları serisi ile çözmeye çalışmakta, daha doğrusu önümüze zorla oluşturulmuş bir bilinmezlik tepesi yığmaktan başka bir şey yapmamaktadır.
Öte yandan ünlü Sümer kazıtçısı Bay Woolley de, Sümer tabletlerinde "insanlar"ı kast ederek 'kara kafalar' yazılmış olmasından, doğrudan doğruya Sümerlerin "kara saçlı bir halk" olduğu sonucuna ulaşmakla oldukça tedbirsiz davranmaktaydı.
Eratta kıralı ile Uruk kıralı Enmerkar arasında Bay Kramer'in deyimiyle "ilk sinir harbinin" yaşandığı sıralarda iki ülke ve iki kıralı temsilen iki dövüşçü seçilmesi ve bunların karşılaşması talep edilmişti. Fakat seçilecek kişinin, ne siyah ne beyaz, ne kahverengi ne benekli ve ne de sarı olması istenmişti. Bay Kramer bu durumu derhal yorumlar; "-insandan söz ederken pek de anlamlı olmayan terimler. " Fakat tabletin daha ilerisinde, Enmerkar'ın yanıtında dövüşçü kelimesi yerine "giysi" kelimesi kullanılınca Kramer "anlam" bulmaya başlamak üzeredir; "Renkler savaşçıların gövdelerinden çok giydikleri giysileri belirtiyor olabilir." Bay Kramer gerçeğe neredeyse dokunmak üzeredir!
Toplum hayatında kutsal olan ayırd edici renkler, insan toplumunun geçmişinde yiyecek hazırlık türüyle de doğrudan bağıntılı olarak karşımıza çıkacaktır. Çok eski tarihlerden beri toplum birimlerin kırmızı, beyaz, siyah, yeşil ve mavi renklerle içice geçmiş olması, (dinsel ve ulusal giysilerde, bayraklarda, düğün, ölüm, doğum seremonilerinde) bu konuyla doğrudan ilgilidir. Sümer dilinin ölü dil halini aldığını kolaylıkla ileri süren uzmanlarımız, eski Sümer ve Babil topraklarında bulunan şimdiki ülkelerin yalnızca bayraklarına ve topluluk giysi renklerine bakmış olmayı becerebilselerdi, eski Sümer tanrılarının toplulukları birbirinden ayırmak için dünyayı, gökyüzünü, güneşi, suları ve tanrı bahçesini tam da bu nedenle 'yaratmış' olduklarını görebileceklerdi. Sümerlerin ataları, ilk toplumsal düzenlemeleri sırasında, kara, mavi, kırmızı ve beyaz'ı değişik toplum birimlerinin ayracı olan renkler olarak saptamış olmalıdırlar.
Mezopotamya ve Ortadoğu'da günümüzde hala yaşayan bir dini topluluğa "Kızılbaş" denince, kastedilen, onların saç renkleri değil, geçmişte başlarında taşıdıkları Kırmızı renk, belki altın=kızıl renktir. "Karabaşlı halk" deyimi de, Avrupalı bilginlerin düşündüğü gibi, 'siyah saçlı bir halkı' anlatmak için kullanılmış değildir. Sümer tanrısı Ningursu'nun kutsal mavi boğa'sı, Cengiz Han'ın kutsal 'mavi köpeği', Türk boylarından bir kısmının kutsal 'mavi kurdu' da aynı nedenle 'renk' olarak değerlendirilmiştir. Büyük olasılıkla Mavi renkli boğa, kurt ve köpek yoktu ve hiçbir zaman da var olmamıştı. Fakat Tanrısal, göksel, bu anlamda mavisel kutsal boğa, Kurt ve köpek ise-tabletlere yansıdığı kadarıyla- vardı ve topluluk düşüncelerinde var olmaya da devam etmektedir. "Kök-Türk'ler" biçiminde bir soy bulunduğu iddiasının ardındaki yanlış da kutsal, tanrısal Türk anlatımındaki 'mavi'=gög'ün Kök olarak okunup yorumlanmasına dayanır. Yeşilimsi koyu mavi renge Avrupalıların Turkuaz demeleri tesadüf değildir. Ama bundan ötürü bir "mavi Türk" değerlendirilmesi yapılamayacağı gibi, tabletlerdeki 'Kara kafa" sözünden de saç rengi çıkarılamazdı. Sümer ve sonraki Babil dönemlerinde, İnanna=Hava ile Dumuzi=Adem=Adam'ın, tapınakların en üst katında olan "evlilik odaları", baştan aşağı, toplum birimlerini ayrıştıran farklı renkler temelinde ya "turkuvaz" renkli seramiklerden döşenmekteydi, ya da kırmızı, beyaz boyalarla 'süslenmekte' idi. Beş kat üzerine, toplam yüksekliği 69 m. yi bulan ünlü Babil kulesinin, Tanrı Kapısı'nın en üstünde bulunan, Marduk ile Sarpanita'nın (Sar-Banu-ta) "evlilik odası" da kutsal mavi seramikle kaplanmıştı. Kabe ise kara'dır. Türkçede, Arap demek de kara'dır.
Ortadoğu'da hem ak, hem kara giysilerin yan yana bulunuşu, konunun bir iklimsel tercih bakımdan ele alınmadığını gösterir. Hititler üzerinden Sümer renk ayrıştırmasının oraya da taşındığı sıcak Yunanistan'ın kadınları da, kara renkli giysileri sever. Hıristiyan ve Müslüman din temsilcilerinin ve eski dinlerin içinden çıkmış hukuk kurumlarının özel giysileri de bu eski geleneğin renklerini taşır. Fransızca mavi-bleu, rengi olduğu kadar etin çiğ halini de anlatır. Türkçe de göğ-gök maddenin renk hali olarak maviyi olduğu kadar hem sema'yı ve hem de yiyeceğin göğ ve çiğ halini tanımlar. Türkçe'de kara, toprak ve kıtaları, yer küreyi-dünyayı anlattığı kadar maddenin renk hali olarak noir=siyah-kara'yı da anlatır. . Yeşil, yeşil rengi olduğu kadar bitkileri, yeşillikleri de anlatır ve Sümer torunları, eski tanrıların kara'sından Dünya; mavi'sinden Sema; beyaz'ından su; yeşil'inden de ağaç ve bitkileri yaratmış olduğu sonucunu çıkaracaklardı.
Sümer yaratılış anlatımında, uzmanlarımızı şaşkınlığa sürükleyen "yer ile göğün birbirinden ayrılması" üzerine sözler; tabletler yeniden ve dikkatlice incelendiğinde görülebileceği gibi, renkler temelinde toplum birimlerin ayrıştırılması ve bu ayrılık temelinde gerekli barışçıl ilişkilerin ve düzenin oluşturulmasıdır. Sümer ülkesinin tohumu işte böyle ortaya çıkmıştır.

Sümer Yaratılış Destanı

2007-02-01T07:59:00.000Z

Muazzez İlmiye Çığ

Sumer'de, Dilmun adında, saf, temiz, parlak Tanrıların yaşadığı bir ülke var. Hastalık ve ölüm bilinmeyen yaşam ülkesi. Fakat orada su yok. Su Tanrısı, Güneş Tanrısına yerden su çıkararak orasını tatlı su ile doldurmasını söylüyor. Güneş Tanrısı söyleneni yapıyor. Böylece Dilmun meyve bahçeleri, tarlaları ve çayırları ile Tanrıların bahçesi haline geliyor. Bu cennet bahçesinde Yer Tanrıçası 8 bitki yetiştiriyor. Bu ağaçlar meyvelenince Bilgelik Tanrısı Enki her birinden tadıyor. Buna Yer Tanrıçası çok kızıyor, Tanrıyı ölümle lanetleyerek ortadan yok oluyor. Bilgelik Tanrısı çok ağır hastalanıyor. Diğer Tanrılar büyük güçlüklerle Yer Tanrıçasını bularak Bilgelik Tanrısını iyi etmesi için yalvarıyorlar. Tanrıça, Tanrının 8 bitkiye karşı hasta olan 8 organı için birer Tanrı yaratıyor. İlginç olan, yaratılan Tanrılardan beşi Tanrıça (bu doktorlukta ilk uzmanlaşmayı da göstermesi bakımından önemli). Hasta olan organlardan biri kaburga. Onu iyi eden Tanrıçanın adı, "kaburganın hanımı anlamına gelen Ninti dir. Bu kelimede Nin hanım, ti kaburgadır. Ti'nin bir anlamı da hayat'tır.
Eğer ikinci anlamıyla tercüme edersek Tanrıçanın adı "hayatın hanımı" olur (3 1)
Bu hikâye Tevrat'ta da var: (Tekvin 2:5-23.)
"Ve henüz yerde bir kır fıdanı yoktu ve bir kır otu henüz bitmemişti; çünkü Rab Allah yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı ve toprağı işlemek için adamı yoktu ve yerden buğu yükseldi ve bütün toprağı suladı. Ve Rab Allah yerin toprağından Adamı yaptı ve onun burnuna hayat nefesini üfledi ve adam yaşayan can oldu. Ve Rab Allah şarka doğru Aden'de bir bahçe dikti ve Adam'ı oraya koydu ve Rab Allah, görünüşü güzel ve yenilmesi iyi olan her ağacı ve bahçenin ortasına da hayat ağacını, iyilik ve kötülüğü bilme ağacını yerden bitirdi ve bahçeyi sulamak için Aden'den bir ırmak çıktı ve oradan bölünerek dört kol oldu: (Bunlardan ikisi Dicle ve Fırat-M.İ.Ç.) Ve Rab Allah baksın ve onu korusun diye Adam'ı oraya koydu ve Rab Allah Adam'a, 'bahçenin her ağacından ye, fakat iyilik, kötülük bilme ağacından yemeyeceksin, yersen ölürsün' dedi. Ve Rab Adam'ı yalnız bırakmamak için bütün hayvanları topraktan yaptı ve onlara ad koymak için Adam'ı getirdi. Fakat Adam yalnız idi. Rab Adam'a derin bir uyku verdi, onun kaburga kemiklerinden birini aldı, ondan bir kadın yaptı ve onu adama getirdi ve adam dedi: Şimdi bu benim kemiklerimden kemik ve etimden ettir, buna nisa denilecek."
Bundan sonra yılanın kadını kandırarak yasak meyveyi yedirdiği ve bahçede olan Allah ile konuşmaları geliyor. Allah yılanı lanetliyor. Allah, Adem (burada Adam yerine Adem deniyor)(32) ve karısına giymeleri için kaftan yapıyor. Kadını ağrılı çok çocuk yapması ve Adem'i de toprakla uğraşması ile cezalandırarak onları Aden bahçesinden kovuyor. Buraya kadar nedense karısının adı verilmemiş. Ancak dördüncü babın başında, karısının adının Havva olduğu ve Habil, Kain'i doğurduğu yazılı.
Görüldüğü gibi Tevrat'ta (bap 1:27) yaratılışın altıncı ve son gününde Allah insanı erkek ve dişi yaratmış olduğu halde, Adam'ı tekrar yerin toprağından, eşini de onun kaburgasından yaratıyor. Buna göre bap 2: 4-23'te anlatılanlar, Sumer hikâyesinden alınmadır.
Kuran'da bu konu çok yüzeysel ve çeşitli surelerde parça parça anlatılıyor. Sure sırası ile:
Bakara Suresi, ayet 31: "Allah Adem'e her şeyin ismini öğretti."
Bakara Suresi, ayet 32: "'Ey Adem! Eşyanın isimlerini meleklere anlat' dedi."
Bakara Suresi, ayet 35-37: "'Ey Adem! Eşin ve sen cennette kal, orada olanlardan istediğiniz yerden bol bol yiyin, yalnız şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz' dedik. Şeytan orada ikisini.de ayarttı, onları bulundukları yerden çıkarttı. Onlara 'birbirinize düşman olarak inin, yeryüzünde bir müddet içip yerleşip geçineceksiniz' dedik. Adem Rabbinden emirler aldı, onları yerine getirdi, Rabbi de bunun üzerine tövbesini kabul etti."
A'râf Suresi, ayet 19-26: "Ey Adem! Sen ve eşin cennette kalın ve istediğiniz yerden yiyin, yalnız şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.' Şeytan ayıp yerlerini kendilerine göstermek için onlara fısıldadı: 'Rabbinizin sizi bu ağaçtan men etmesi, melek olmanız veya burada temelli kalmanızı önlemek içindir.' 'Doğrusu ben size öğüt verenlerdenim' diye ikisine yemin etti. Böylece onların yanılmalarını sağladı. Ağaçtan meyve tattıklannda kendileıinin ayıp yerlerini gördüler. Cennnet yapraklanndan onlan örtmeye koyuldular. Rabbi onlara, 'Ben sizi o ağaçtan men etmemiş miydim? Şeytanın size apaçık bir düşman olduğunu söylememiş miydim?' diye seslendi. Her ikisi, 'Rabbimiz kendimize yazık ettik, bizi bağışlamaz ve bize merhamet etmezsen biz kaybedenlerden oluruz' dediler. 'Birbirize düşman olarak inin, siz yeryüzünde bir müddet için yerleşip geçineceksiniz, orada yaşar, orada ölürsünüz, orada dirilirsiniz' dedi."
Tâhâ Suresi, ayet 115-122: "Ant olsun ki, biz daha önce Adem'e ahd vermiştik, fakat unuttu, onu azimli bulmadık. Meleklere 'Adem'e secde edin demiştik, İblisten başka hepsi secde etıniş, o çekinmişti. 'Ey Adem! Doğru bu, senin eşinin düşmanıdır, sakın cennetten çıkarmasın, yoksa bedbaht olursun. Doğrusu cennette ne acıkırsın, ne de çıplak kalırsın, orda ne susarsın ne de güneşin sıcağında kalırsın' dedik. Ama şeytan ona vesvese verip: 'Ey Adem! Sana sonsuzluk ağacını ve sana çökmesi olmayan bir saltanatı göstereyim mi?' dedi. Bunun üzeriine ikisi de o ağacın meyvesinden yedi, ayıp yerleri görünüverdi. Cennet yapraklarıyla örtünmeye koyuldular. Adem Rabbine başkaldırdı. Rabbi yine de onu seçip doğru yolu gösterdi."
Görüldüğü gibi bu hikâye, Sumer ve Tevrat'ta birbirine oldukça paralel. İkisinde de bir Tanrı bahçesi, dikilmiş ağaçlar, bahçeden su çıkanlması, yasak meyvenin yenmesi, lanetlenme. Sumer'de kaburgayı iyi etmek için Tanrıça yaratılıyor; adı Kaburganın Hanımı. Hikâye Tevrat'a geçerken kadın kaburgadan yaratılmış ve adı Sumer'deki ikinci anlamı olan Hayatın Hanımı'nın (yaşatan hanım) İbranice karşılığı Havva olmuştur.
Kuran'da cennet bahçelerine âit değişik surelerde çeşitli ayetler var.(33) Yasak ağacın "sonsuzluk ağacı" olduğu yalnız Tâhâ Suresi'nin 20. ayetinde belirtilmiş. Cennetten yılan değil şeytan çıkartıyor ve ne Havva'nın adı, ne de kaburgadan yaratıldığı yazılı.
Kur ân, Kamer Suresi, ayet 49: "Rabbine karşı durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır."
Ayet 48: "Bu iki cennet türlü ağaçlarla doludur."
Ayet 50: "Bu cennetlerde akan iki kaynak vardır."
Ayet 62: "Bu iki cennetten başka iki cennet daha vardır. İkisinde de fışkıran iki su vardır."
Saff Suresi, ayet 12: "İşte o takdirde, O sizin günahlarınızı bağışlar, sizi zemininden ırmaklar akan cennetlere Adn (Aden) cennetlerindeki güzel meskenlere koyar. İşte en büyük kurtuluş budur."
Muhammed Suresi, ayet 15: "Müttekîlere vaat olunan cennetin durumu şöyledir: İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişemeyen sütten ırmaklar, içenlere kuvvet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Orada meyvelerin her çeşidi onlarındır. Bunlardan da öte, Rablerinden bir bağışlama vardır."
Kuran'ın cennetindeki bu dört ırmak Tevrat'ın cennetindeki dört ırmak olmalı
Meryem Suresi, ayet 61, 62: "Tövbe eden, iman eden ve iyi davranışta bulunanlar hiçbir haksızlığa uğratılmaksızın cennete, yani çok merhametli Allah'ın kullarına gıyaben vaat ettiği Adn cennetlerine girecekler. Şüphesiz O'nun vaadi yerini bulacaktır."
Sâd Suresi, ayet 49, 50: "Doğrusu Allah'a karşı gelmekten sakınanlara güzel bir gelecek vardır. Kapıları yalnız kendilerine açılmış Adn cennetleri vardır."
İslam mitolojisinde, Adem'in yaratılması ve cennetten kovulması daha değişik (Meydan Larousse, Adem). "Allah, Cebrail, Mikail, Azrail, İsrafil adlı meleklerine 7 kat yerden 7 avuç toprak getirmelerini emretti. Fakat yeryuvarlağı bu toprağı vermeye razı olmadı. Azrail toprağı zorla aldı. Allah bu toprak üzerine günlerce yağmur yağdırdı, onu yumuşattı, melekler yoğurdu. Ve Allah şekillendirdi. Adem 80 yıl şekilsiz toprak olarak, 120 yıl da ruhsuz bekledi. Şekil ve renk kazandıktan sonra meleklere, Adem'e secde etmesi emredildi. Bu emri yalnız şeytan dinlemedi. Bu yüzden cennetten kovuldu. Cennetteki iyiyi kötüden ayırmaya ölçü olan elma ağacından yemesi Adem'e yasak edilmişti. Cennetten kovulmasına kızan şeytan, yılan ile anlaşıp Adem ile Havva'yı, yasak meyve yedirterek cennetten kovduruyor. Adem yaptığına pişman olarak yalvarıyor, Cebrail vasıtasıyla affedilip Mekke'de Arafat'a gönderiliyor. Orada Havva ile buluşuyor. Adem'e Mekke'yi yapması emrediliyor. Cebrail de Hac merasimini öğretiyor ve böylece insan nesli türüyor."
Bunda Havva'nın nasıl yaratıldığı bildirilmemiş. Görüldüğü gibi, bu efsane ile Kur'an arasında oldukça büyük farklılık var. İlginç olan, insanın yaratılmasında Allah'a dört melek yardımcı oluyor. Sumer'de de, dört önemli Tanrı. Burada cennette bulunan elma ağacı. Bu ağaç, Sumer efsanelerinde çok geçen, özellikle Aşk Tanrıçası ile ilgili bir ağaçtır. Kuran'da bir defa bunun sonsuzluk ağacı olduğu yazılmış. Sumer'de yasak meyveyi, Bilgelik Tanrısı Enki'ye, ikiyüzlü olan veziri İsimut veriyor. Bu işi Tevrat'ta yılan, Kur'an da şeytan, bu efsanede ikisi birden yapıyor. Burada, Adem'in Allah tarafından affedilmesini Cebrail sağlıyor. Sumer'de Tanrılann yalvarması ile, Ana Tanrıça, Bilgelik Tanrısıriı iyi ediyor.
Sumer'de Bilgelik Tanrısı Enki, insanlara, diğer Tanrı'lardan haber getiriyor. İslamda aynı işi Cebrail yapıyor. Cebrail'in kudret sahibi olması, kemale eriştiricilik nitelikleri de (Meydan Larousse, Cebrail) Bilgelik Tanrısına uymaktadır. İslam efsanesinde Havva'nın nasıl yaratıldığı belirtilmemiş.
Adem ve Havva'nın çocuklan Habil ve Kain hikâyesi:
Tevrat, Tekvin, bap 4:1: "Ve Adem karısı Havva'yı bildi ve gebe kalıp Kain'i doğurdu ve yine kardeşi Habil'i doğurdu. Habil koyun çobanı oldu. Fakat Kain çiftçi oldu. Ve Kain günler geçtikten sonra, toprağın semeresinden Rabbe takdime getirdi. Habil de sürüsünün ilk doğanlarından ve yağlarından getirdi. Ve Rab Habil'e ve onun takdimesine baktı, fakat Kain'e ve onun takdimesine bakmadı. Ve Kain çok öfkelendi. Ve Rab, Kain'e dedi: 'Niçin öfkelendin ve suratını astın? Eğer iyi davranırsan o yükseltilmeyecek mi? Ve iyi davranmazsan günah kapıda pusuya yatmıştır. Ve onun isteği sensin, fakat sen ona üstün ol.' Ve Kain kardeşi Habil'e söyledi ve vaki oldu ki, kırda olduklan zaman Kain kardeşi Habil'e karşı kalktı ve onu öldürdü."
Bu konu Kur ân'da yine çok kısa ve bu adlar da yok.
Mâide Suresi, ayet 27-31: "Onlara, Adem' in iki oğlunun haberini gerçek oku: Hani bir kurban takdim etınişlerdi de, birisinden kabul edilmiş, diğerinden kabul edilmemişti. 'Ant olsun seni öldüreceğim' dedi. Diğeri de 'ancak sakınanlardan kabul eder' dedi. "Ant olsun ki, sen öldürmek için bana elini uzatsan, ben sana öldürmek için el uzatacak değilim: Ben âlemlerin Rabbi olan Allah'tan korkanm.' 'Ben istiyorum ki, sen hem benim günahımı, hem de kendi günahını yüklenip ateşe atılacaklardan olasın: Zalimlerin cezası budur' dedi. Nihayet nefsi, onu, kardeşini öldürmeye itti de onu öldürdü. Bu yüzden de kaybedenlerden oldu. Derken Allah, kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini ona göstermek için yeri eşeleyen bir karga gösterdi: 'Yazık bana! Şu karga gibi olup da kardeşimin cesedini gömmekten aciz mi oldum' dedi ve ettiğine yananlardan oldu."
Tevrat ve Kuran'da Havvâ'nın biri kız biri oğlan doğan ikiz çocuklarından söz yok. Bunlar efsanelerde olmalı.
Sumer'de bu hikâye iki ayn şekilde görülüyor: Birisinde Çoban Tanrısı, Dumuzi ile Çiftçi Tanrısı Enkimdu, Aşk Tanrıçası İnanna'ya âşık olurlar. Her biri İnanna'ya kendi ürününü över ve sonuçta Tanrıça, Çoban Tanrısı Dumuzi'nin ürünlerini beğenerek onunla evlenir. Enkindu bu seçimi dostça kabul ederek onlarla arkadaş olur.
Diğer bir hikâye de şöyle: Emeş yaz, Enten kış. Hava Tanrısı Enlil'e, Kış, çeşitli hayvanları, yavrularını, yağ ve süt getiriyor. Yaz da ağaçlar, bitkiler ve değerli taşları getiriyor. Her ikisi kendi getirdiklerinin daha değerli olduğunu söyleyerek tartışıyorlar. Bu kavgayı gören Tanrı, Kış'ın getirdiklerini daha üstün buluyor. Yaz da bunu kabul ederek Kış'a boyun eğiyor. Sumerliler, sığır ve tahıl, kuş ve balık, ağaç ve kamış, gümüş ve bakır, kazma ve saban gibi varlıkları, her biri kendi özelliklerini ortaya koyarak tartıştırmışlardır. Bu tartışma tarzı, ortaçağın sonlarına doğru Avrupa halkı arasında yapılan tartışmaların ilk örnekleri sayılıyor.
Havva'nın ikiz çocukları - belki söylence olarak bunlardan çıkarılmıştır (3 4).
Suların Kana Çevrilmesi Konusu
Tevrat, Çıkış bap 7:14-25: "Rab Musa'ya dedi: 'Firavunun yüreği inatçıdır, kavmi salıvermek istemiyor. Sabahleyin nehrin kenarına çıkan Firavun'a git, ona 'çölde bana ibadet etmeleri için kavmimi salıver, diye İbranilerin Allah'ı beni sana gönderdi, ben elimdeki değnekle ırmaktaki sulara vuracağım ve kana dönecekler.' Musa Rabbin dediğini yaptı. Değneğini ırmaktaki sulara vurdu. Bütün sular kana döndü. Mısırlılar içecek su bulamadılar."
Bu olay A'râf Suresi nin 132. ve 133. ayetlerinde şöyle geçmektedir: "'Bizi sihirlemek için ne mucize gösterirsen göster; sana inanmayacağız' dediler. Bunun üzerine su baskınını, çekirgeyi, güveyi, kurbağaları ve kanı birbirinden ayrı mucizeler olarak onlara musallat ettik, yine de büyüklük taslayıp suçlu bir millet oldular."
Bu olayda müşterek nokta, Tanrı'nın ülkede tek bir şahsa kızıp (Mısır'da Firavun) bütün insanlara felaketler vermesi ve bunlardan birisinin de suların kana döndürülmesidir. Öyle ki, halk kandan başka içecek bulamıyor.
Sumer efsanesinden geçen bir konu da, birine kızan Tanrının, bütün ülkeye çeşitli felaketler vermesi. Sumer'de Aşk Tanrıçası İnanna, bir bahçenin kenannda uyuyakalıyor. Bunu gören bahçenin sahibi gidip Tanrıçaya tecavüz ediyor. Buna kızan Tanrıça, ülkeye çeşitli felaketler veriyor. Bu konu, çok güneşli olduğu için bahçesinde bir şey yetiştiremeyen bir bahçıvanın, geniş yapraklı ağaçlar dikerek bahçeyi yararlı hale getirmesini anlatan şiirin bir bölümünde yazılı:
Bir gün kraliçem, göğü dolaştıktan, yeri dolaştıktan sonra
İnanna göğü dolaştıktan, yeri dolaştıktan sonra
Kutsal fahişe (İnanna) yorgunluk içinde (bahçeye) yaklaştı
Derin uykuya daldı
Onu bahçemin köşesinde gördüm
Tecavüz ettim ona, öptüm onu
Bahçemin köşesine döndüm
Şafak attı, güneş doğdu
Kadın korku ile etrafına bakındı
İnanna korku ile etrafına bakındı
Sonra kadın nasıl bir felaket yaptı
İnanna utancından ne yaptı
Ülkede bütün kuyulan kan ile doldurdu
Odun taşıyan köleler kandan başka bir şey içemediler
Su dolduran köleler (kadın), kandan başka bir şey doldııramadılar
(Bu metnin tümü için, bkz. Tarih Sumer'de Başlar, s.59-62.)
Kaynakça:
31. Tarih Sumer de Başlar, s.123-127.
32. Adem, Amoritcede Adamu, İbranicede Adam veya Ha-Adam; anlamı insan, daha doğrusu "kırmızı toprak". Daha geniş bilgi için I.M. Diakonoff, Father 'Adam", Afo Beiheft 19, s.16 vd.
33 Kurân, Kamer Suresi, ayet 49
34. S.N. Kramer, The Sumerians, s.218, 219.

Sümer Efsaneleri

2007-02-01T07:57:00.000Z

ORTA ASYA TÜRK EFSANELERİNDE SUMER EFSANELERİNDEN İZLER

Muazzez İlmiye Çığ

İlk olarak Promete’nin insanlara yazıyı, matematiği, astronomiyi, tıbbı, hayvanları evcilleştirmeyi, gemi yapmayı, kâhinliği öğrettiği efsanesi nedeniyle, batı dünyasında, bütün kültürlerin Yunanlılardan kaynaklandığı inancı yüzyıllar boyu süregelmiştir. Diğer taraftan, Tevrat da bir kısmı tanrı tarafından yazdırılmış, bir kısmı İsrailliler tarafından yaratılmış ilk dinsel ve edebî kitap olarak kabul edilmişti.
Geçen yüzyıl içinde, Mezopotamya’da yapılan kazılardaki buluntular, çıkan binlerce yazılı belgenin çözülüp okunması ile her iki inanç da kökünden sarsıldı. Çünkü Promete’den an az 2000 yıl önce Sumerliler bunların hepsini bulmuşlar, yapmışlar ve kullanmışlardı. Diğer taraftan Tevrat’taki birçok konuların Sumerlilerden kaynaklandığı, metinler okundukça meydana çıkmış ve çıkmaktadır.
Bilindiği gibi Sumerlilerin en önemli bulgularından biri, dillerine göre bir yazı icat etmeleri, onu geliştirmeleri ve kil üzerine yazarak zamanımıza kadar ulaşmasını sağlamaları olmuştur. Bulunan belgeler arasında büyük değeri olanlar edebî yazıtlardır. Bunlar daha çok Sumerlilerin tanrıları ve dinleri ile ilgili konuları kapsamaktadır. Sumer yazarları ve ozanları tanrılarıyla ilgili çeşitli efsaneler yaratmışlar, şiirler yazmış, ilâhiler bestelemişlerdir. Bunlardan başka, destanlar, atasözleri, hikâyeler gibi konular da bulunuyor bunlar arasında.
Sumerlilerin dinleri ve edebî yapıtları gerek kendileri zamanında yaşayan, gerek daha sonra gelen Ortadoğu milletlerini etkisi altına alarak izleri, bir taraftan Yunanlılar yoluyla Batı dünyasına, diğer taraftan Tevrat ve Kur’an’a kadar ulaşmıştır.
Sumerlilerden Tevrat’a geçen konular üzerinde Batıda bazı yayınlar yapılmışsa da bu hususta ülkemizde bir yayın yoktu. Aynı konuların Kur’an’da bulunup bulunmadığı, bulunuyorsa ne düzeyde olduğu soruları beni bir hayli meraklandırmıştı. Bu nedenle geçtiğimiz aylarda Sumer edebiyatından ve efsanelerinden Tevrat ve Kur’an’a geçen konuları karşılaştırmak suretiyle oldukça ayrıntılı bir yazı hazırladım. 1
Sumerlilerin dillerinin Türkçeye benzediği ve dağlık yerden göç ettikleri kamsı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Bu nedenle Orta Asya Türk Kültürü ile onların kültürü arasında bir bağlantı bulabilir miyim, düşüncesi ile Prof. Bahaâttin Ögel’in Türk Mitolojisi 2 kitabını zaman zaman incelemekte idim. Hakikaten bazı parellellikler tesbit ettim. Bunları bir başlangıç olarak bu kongrede sunmaya karar verdim. Fakat araştırmalarım ilerledikçe konunun daha genişleyeceğini ve kongre süresini aşacağım anlayarak araştırmayı kısa kesmeye mecbur oldum.
Bahaattin Ögel, Türk mitolojisi temelinin uzay ve dünya ile ilgili inanış ve anlayış olduğunu yazmış. Sumer mitolojisinde de böyle. Sumerliler yaradılış ve evrenle ilgili düşüncelerini toplu bir halde yazmamışlar Ancak bunlar, destanların baş kısımlarında veya ortalarında kısım kısım anlatılmış. Aynı geleneği Türk destanlarında da buluyoruz.
Sumer yaradılış efsanesine göre, önce her taraf derin ve geniş bir su ile kaplıydı. Bunun adı tanrıça Nammu. Bu tanrıça sudan bir dağ çıkarıyor. Oğlu hava tanrısı Enlil onu ikiye ayırıyor, üstü gök, altı yer oluyor. Göğü, gök tanrısı An, yeri de yer tanrıçası Ninki ile hava tanrısı Enlil alıyor. 3 Buna göre önce evreni meydana getiren suda olan ana tanrıça ile hava tanrısıdır. Gök ve yer birer tanrı değil onların sahibidirler.
Türk efsanelerinde çok çeşitli yaradılış motifi var 4 Buna rağmen ana motif birbirlerine benziyor. İlk olarak evren büyük bir sudan oluşuyor. Tanrı Ülgen, bazısında insan olan kişi, bazısında şeytan olan Erlik ile bu suların üzerinde uçuyor. Birinde denizden bir taş çıkarak Ülgen’e konacak bir yer oluyor. Başka birinde Erlik, diğerinde kişi, bir diğerinde ise yaban ördeği suyun içinden toprağı çıkararak yeri meydana getiriyor.
Bir başkasında ise Su içindeki tanrıça Akana veya Ak-ene, Ülgen’e yeri ve göğü nasıl yaratacağını söylüyor (s. 332). Ülgen de yere ve göğe “ol” diyor, onlar da oluyorlar (s. 433).
Ülgenin yer ve göğe “olun” demesi ve evreni 6 günde yaratarak yedinci gün dinlenmesi Tevrat ve Kur’an’daki Allahın “ol” diyerek yeri göğü 6 günde yaratması ve yedinci günü dinlenmesi motifi ile paraleldir.
İnsanın yaradılışı: Sumer’de tanrılar çoğalmaya başlayınca kendi işlerini yapıp yetiştiremediklerinden yakınıyor ve bütün tanrıların yaratıcısı tanrıça Nammu’ya gelerek işlerini yapacak kimseler yaratması için yalvarıyorlar. O da oğlu bilgelik tanrısı Enki’yi derin uykusundan uyandırarak tanrıların işlerini görecekleri yaratmasını söylüyor. Enki de annesine derin sudan çamur almasını, ona tanrıların görüntüsünde şekil vermesini, ona bu işte yer tanrıçası ile doğum tanrısının yardım edeceğini söylüyor. Enki, ey anneciğim! yeni doğanın kaderini söyle, diyor, sonunda o bir insan oluyor. 5
Türk efsanelerinde insanın yaradılışı: Bunların birinde tanrı Ülgen deniz yüzünde toprak parçası görüyor. Bu toprağa “insan olsun” diyor, o insan oluyor. Adı Erlik. Bu tanrı ile kendini bir tutmaya kalkınca, tanrı etleri çamurdan, kemikleri kamıştan 7 insan daha yaratıyor Türk Memlük efsanesinde, bir mağaraya dolan çamurlardan, yağmur ve sıcak etkisiyle 9 ay sonra ilk erkek meydana geliyor. Buna “Ay Atam” demişler, tekrar mağraya dolan çamurlarla 9 ay sonra da bir kadın dünyaya gelmiş. Buna da “Ayva akyüzlü” demişler. Başka bir efsanede tanrı insan şeklinde 7 erkek ve 4 kadın yapmış. Diğer bir Altay efsanesine göre tanrı Ülgen insanın etlerini topraktan, kemiklerini taştan yapıyor. Kadını da erkeğin kaburgasından. Kadının, Tevrat’a göre Adem’in kaburgasından yaratılması, Adem ile Havva’nın cennetten kovulması motifi hakkında Ögel kitabının 475’inci sahifesinde bazı yorumlar yapmışsa da yine bu hikâyenin kaynağı Sumerlilere dayanmaktadır.
Sumer’de Dilmun adında saf temiz tanrıların yaşadığı bir ülke var. Hastalık, ölüm bilinmeyen yaşam ülkesi. Fakat orada su yok. Su tanrısı, güneş tanrısına, yerden su çıkararak orasını tatlı su ile doldurmasını söylüyor. Güneş tanrısı istenileni yapıyor. Böylece Dilmun meyva bahçeleri, tarlaları ve çayırları ile tanrıların cennet bahçesi oluşuyor. Bu bahçede yer tanrıçası 8 şifa bitkisi yetiştiriyor. Bunlar meyvelenince bilgelik tanrısı Enki hepsinden tadıyor. Yenmesi yasak olan bu meyveleri yiyen tanrıya, tanrıça çok kızıyor ve onu ölümle lânetleyerek ortadan yok oluyor... Diğer tanrılar büyük güçlüklerle yer tanrıçasını bularak tanrıyı iyi etmesi için yakarıyorlar. Tanrıça, tanrının 8 bitkiye karşı hasta olan 8 organı için birer şifa tanrısı yaratıyor. Bunlardan 5 tanesi Tanrıça. Hasta olan organlardan biri kaburga. Onu iyi eden tanrıçanın adı, kaburganın hanımı anlamına gelen Nin.ti’dir. Bu kelimede Nin hanım, ti kaburgadır. ti’nin diğer anlamı “yaşam” dır. Bu hikâye Tevrat’a geçerken kaburgadan bir kadın yaratılmış ve ti kelimesinin ikinci anlamı alınarak “kaburganın hanımı” yerine İbranicede “hayat veren hanım” anlamına gelen “Havva” adı verilmiştir. 6
Özbeklere göre İnsanın ilk atası Kil Han imiş. Ögel, bunun İran’daki Kil Şah’ın bir devamı olduğunu söylüyor. Tevrat’taki “Adam”ın anlamı da kırmızı toprak.
Görüldüğü gibi gerek tek tanrılı dinlerde, gerek Türk efsanelerinde, Sumer’de olduğu gibi, evren sudan, insan topraktan meydana gelmiştir.
Türklerin Yeraltı Dünyası hakkındaki inanışları da Sumerlilerin inanışına benziyor Sumerlilere göre Yeraltı Dünyasında ölüler nehir yoluyla götürülüyor. Nehrin sonunda Yeraltı tanrıçası Ereşkigal’ın 7 kapıdan geçilen sarayı bulunuyor. Oraya gitmek isteyenler için bazı yasaklar var. 7 Aynı motif Türk efsanesinde de bulunuyor. 8 Ögel Kur’an’daki cennetin ırmağı olarak yorumlamak istemişse de bunun Sumer’deki Yeraltı nehri olduğu kuşkusuz. Aynı nehir Tevrat’ta, Şeol, Yunan’da Hades olarak bulunmaktadır.
Sumer metinlerinde gök gürültüsü bulutlarını simgeleyen İmdugud adlı kutsal bir kuş var. Bu kuş kaderleri veriyor, sözüne karşı gelinmiyor ve yardımlar yapıyor. Onun kanatları açılınca bütün göğü kaplıyor. 9 Bu kuş Akadlılarda Anzu adını alarak birinci yüzyıla kadar çiviyazılı metinlerde varlığını korumuştur. Bazen kartal olarak da algılanan bu kuş ve yılanla ilgi bazı hikâyeler var Sumer metinlerinde. Bunlardan birinde aşk tarnıçası İnanna tanrılar bahçesinde dalsız budaksız bir ağaç yetiştiriyor. Ağacın tepesine Imdugud kuşu, ortasında Lilit isimli bir cin ve köküne de bir yılan yuva yapmış. Bu yüzden tahtasından yapmak istediğini yaptırmak için ağacı kestiremiyor. Gılgameş imdadına yetişip onları kaçırıyor ve ağacı keserek tanrıçaya veriyor. 10
İkinci hikâye: Kral Etana’nın çocuğu olmuyor. Çocuk yaptıran bitki gökte imiş ama göğe çıkma imkânı yok. O, bir gün bir çukura düşmüş kartal yavrularını bir yılanın yemesinden kurtarıyor. Kuş buna çok seviniyor. Buna karşılık olarak, kralın otu alabilmesi için kanatlarının üzerine bindirerek göğe çıkarmaya başlıyor. Kuş her yükselişte aşağıda ne gördüğünü sorması üzerine kral evvelâ geniş bir alan olduğunu, gittikçe onun küçüldüğünü, en sonunda da birşey göremediğini, korktuğu için hemen indirmesini söylüyor. 11
Üçüncü hikâye: Kahraman Lugalbanda, Zabu ülkesinden kendi şehri olan Uruk’a dönmesi için, İmdugud kuşunun dostluğunu kazanmak istiyor. Kuş yuvasında bulunmadığı zaman yavrularına yağ, bal, ekmek veriyor ve onlara bakıyor. Kuş yavrularına böyle güzel bakana candan dost olmaya, ona yardım etmeye karar veriyor ve Lugalbanda’nın şehrine rahatlıkla dönmesini sağlıyor. 12
Bu üç hikâyedeki kuş ve yılan motifi Asya efsanelerinde çeşitli şekilde bulunuyor. Telüt Türkleri arasında Merküt soyundan bir boya göre sağ kanadını güneş, sol kanadını ay kaplayan kutsal bir gök kuşu var (B. Ögel, s. 599). Sibirya’da şehirlerin ve yurtların yanında bir sırık üzerinde ağaçtan yapılmış bir kuş resmi bulunuyor. Kuşa gök kuşu, direğe de göğün direği deniyor. Orta Asya ve Sibirya efsanelerinde bu direk “Hayat ağacı” gibi anlatılmış. Hayat ağacı yerle göğü birleştiriyormuş (B. Ögel, s. 598). Bu kuş ve ağaç İnanna’nın bahçesine diktiği dalsız budaksız ağaca benziyor. Sibirya ve Orta Asya şamanları kartalı tanrı elçisi olarak görmüşler, esasen Şamanlığın babası da kartal imiş. Altaylıların Kögütey destanında kahraman Karabatur, atlarım çalan Kaankerede adındaki kuşu ararken onun iki yavrusunu ejderden kurtarıyor. Kuş da Karabutur’a atlarını geri veriyor? Yolda düşmanları tarafından öldürülen kahramanı, kuş hayat suyu vererek canlandırıyor. 13
Kırgızların kahramanı Ertöştük, tepesi göklere uzamış bir çınar ağacı üzerinde Alp Karakuş’un yavrularım yemeğe gelen ejderi öldürüyor. Kuş da ona birçok iyilik yapıyor. 14
Başka bir efsanede Ertöştük’ü kuş yeraltından yeryüzüne çıkarıyor. Çıkarken yiyecekleri bitiyor. Adam etlerinden koparıp veriyor. Yeryüzüne çıktıklarında adamın etlerini iyi ediyor kuş. Bu iyileştirmenin, kuşun hayat ağacı üzerinde olmasındandır, deniyor (B. Ögel, s. 541).
Bir Uygur efsanesinde, Bilge Buka’nın atalarından birinin dibinde yattığı ağaca bir kuş gelerek ötmeğe, daha sonra adamı tırmalamaya başlamış, o sırada ağaçtan zehirli bir yılan indiğini görerek adam kuşu bırakmış. Bu kuşa Uygurlar tanrı gözüyle bakıyorlarmış (B. Ögel, 86).
Ögel, bu kuş motifinin eski İran Zend Avesta’dan gelmiş olabileceğini söylüyor. Bunda Hazer denizi ortasında bir ağaç üzerinde bir kuş bulunduğu yazılı imiş. Tahmuruf ve zal’in tılsımları bu kuştan geliyormuş. İranlılar buna Sireng veya Simurg diyorlar. Araplar da adı Anka, Zümrüdü Anka. 15 Bunun Araplardan İran’a geçtiği de söyleniyormuş. Buna karşılık Ögel’e göre Türklerdeki Hüma kuşu, peygamberin hadislerinde cennet kuşu olarak bildirilen kuşmuş. Bu cenette oturuyor, zaman zaman 7 kat göğe çıkıp tanrıya gidip geliyor, deniyormuş. İranlılar bunun Çin topraklarında yaşayan bir kuş olduğunu, savunuyorlarmış. Çin edebiyatında “Cennet Kuşu” motifi büyük önem taşıyormuş. Bu kuş motifinin, “gök gürültüsü kuşu” adı altında Alaska’dan Güney Amerika’ya kadar bulunduğunu müşahade ettim. Çeşitli adlar almış ve efsanelere karışmış bu tanrısal kuş hikâyesi İ.Ö. en az 3000 yıllarında Sumerlilerde başlamış olduğunu gördük. Hüma kuşunun da aynı kaynaktan geldiği kuşkusuzdur Çünkü Sumer’in taıırısal bahçesinde, cennet bahçesindeki dalsız budaksız bir ağaç üzerine tünemiş bu kuş 7 kat göğe çıkıyor.
Görüldüğü gibi, Sumerlilerin İmdugud kuşu, Akatlılarda Anzu, Araplarda Anka, Zümrüdü Anka, İran’da Simurg, Hindlilerde Garuda, Türklerde Hüma adları altında çeşitli efsanelere konu olarak sürmüştür. Amerika yerlileri arasına kadar uzanan bu kuş motifi de Sumerlilere mi dayanıyor, yoksa hepsi birden daha önce var olan bir kültürden mi alınmıştır, bunu şimdi söyleyemiyoruz.
Sumer’de kahramanlar tanrılarla bağlantılı, insanüstü güçlere sahip. İlk işleri ülkeye zararlı olan büyük güçteki hayvanı öldürmek. Aynı motifi Türk kahramanlarında da buluyoruz.
Sumer’de 7 temel sayı olarak görülüyor. 7 dağ aşmak, 7 kapı geçmek, 7 kat gök, 7 tanrısal ışık, 7 ağaç gibi. Türklerde temel sayı 9 olmasına karşın 7 sayısı da bulunuyor. Ögel’e göre bu Mezopatomya’dan batı Türklerine geçmiş. Göktürk devrinde Kozmolojik bir anlam kazanmış. 7 iklim, 7 yıl, 7 gün, 7 gök kısrağı gibi (B. Ögel, s. 314).
Türklerde tanrı ülkeyi uygarlaştırıyor. Sumer inanışına göre de tanrılar şehirleri, kurumları yapıp insanlara vermişlerdir.
Türk Kaganı, tanrı tarafından çeşitli güçler verilerek insanları idare etmek üzere tahta oturtulmuştur. Sumer’de tanrılar şehir beylerini kendileri geçerek ve güçler vererek kendileri yerine ülkeyi idare ettiriyorlar
Türklerde dağlar tanrıya yakın sayıldığından kutsal olmuşlar. Kurbanlar verilmiş, dağlara. Sumer’de de dağlar tanrılarla insanlar arasında bağlantı kurdukları düşüncesiyle kutsal sayılmış. Onun için dağ olmayan Mezopotamya’da Sumerliler tanrı evlerini yapay tepeler üzerine yapmışlardır.
Sumerliler kendilerine “Karabaşlı” derlerdi. Bu deyimin Türklerde olup olmadığını merak ediyordum. Divan-ı Lûgat-it Türk, cilt III, s. 222’de, Türkler arasında erkek ve kadın kölelere “Karabaş” deyimi kullanıldığı yazılı. Manas destanında ise Manas ziyafete yalnız çağrıldığında “karabaşlı kişiyiz” demiş. Bu yalnız başımıza “yiğidiz” demekmiş (B. Ögel, s. 513). Alanguva hikâyesinde, Alanguva ışıktan olan çocukları için onların tanrı oğlu olduklarını, “karabaşlı” insanlarla karıştırılmamalarını söylüyor. 16
Sumer’de birbirine karşıt olan nesnelere kendi özelliklerini saydırarak atışmalar yaptırılmıştır. Kuş balık, bakır gümüş, kazma saban, yaz kış gibi. Bu Türklerde de varmış. Buna “aytışma” deniyor. Bunun örneğini Divan-ı Lûgat-it Türk yaz ile kışın atışması olarak buldum. 17 Konu değişik ama motif aynı. Türklerde de Sumer’de olduğu gibi yaz ve kış tanrıları bulunuyor.
Sumer bilgin ve yazarları vaktiyle yaratılmış ve düzenli olarak işleyen kozmik varlıkları ve kültür olaylarını m e kelimesi altında toplamışlardır. Bir tablet üzerinde 100’den fazla m e bulunmuşsa da bunların ancak 60 kadarı okunabilmiştir. Bu kelimenin anlamı bilinmiyor. Birbirlerine karşıt kavram ve nesneleri içeriyor gibi görünüyor. Kavga barış, doğru yanlış, beylik tanrılık, krallık çobanlık, yalancılık doğruluk, fahişelik gök cenneti fahişeliği gibi. 18 Bu tarz Türklerde de var: Tanrı şeytan, iyilik kötülük, bilgi cehalet, sadakat vefasızlık, yükseklik alçaklık, ölür yaşam gibi. Buna dualizm deniyor. Ögel’e göre İran mitolojisinden girmiş Türklere. Eski Türk Maniheizminde bunlar iki yıldız, daha doğrusu iki kök sembolü ile ifade edilmiş. Hayat ve ölüm ağacı kökleri olabileceği söylenmiş (B. Ögel, s. 421).
Burada Sumer kültürü ile Türk kültürü arasındaki parelellikleri elimden geldiğince özetlemeye çalıştım. Bunlara daha birçokları ekleneceğinden kuşkum yok. Rahmetli Prof. Bahaeddin Ögel’in belirttiği gibi, Türk efsane ve destanlarında komşularından, Mani dininden, budizmden, Lama dininden, İran’dan, Hrıstiyanlık ve Müslümanlıktan birçok etkiler bulunduğu anlaşılıyor. Sumer etkisi bunlar yoluyla mı gelmişti, yoksa vaktiyle aynı Topraklar üzerinde yaşamış olmalarından mı kaynaklanıyordu?
Bunu bugün söyleyecek durumda değiliz. Yalnız şunu belirtmeden geçemeyeceğim; Sumerlilerin yaradılış efsanesinden biraz farklı olan Babil yaradılış efsanesinden Türklerde bir iz bulamamam oldukça ilginç.
Aziz Atatürk’ün büyük bir içtenlikle arzuladığı bu tür araştırmaları, daha derin ve kapsamlı olarak genç kuşakların yapacağı ümidiyle sözlerimi bitiriyorum. Teşekkürlerimle.
DİPNOTLAR
* Sümerolog, 2. Kısım L. 51/4, Ataköy-İstanbul
1 Muazzez İlmiye Çığ, Sumerlilerden Yahudilik, Hıristiyanlık, Müslümanlığa Ulaşan Etkiler ve Din Kitaplarına Giren Konular, yayınlanmak üzere.
2 Prof. Dr. Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Kaynakları ve Açıklamaları ile Destanlar), cilt I, Ankara 1989.
3 Samuel Noah Kramer, History Begins at Sumer, Tarih Sumer’de Başlar, çeviren: Muazzez İlmiye Çığ. Ankara 1990 s. 64-69.
4 Türk Mitolojisi kitabında yaradılış efsanelerine ait sahifeler: s. 279, 432, 446, 451, 465, 466, 469, 475, 483, 486.
5 Samuel Noah Kramer, The Sumerian, Their History, Cultur and Caracter Chicago 1963, p. 150-151.
6 S. N. Kramer, a.g.e ., s. 123-124.
7‘ S.N. Kramer, a.g.e ., s. 203.
8 B. Ögel, a.g.e ., s. 111-112.
9 Thorkild Jacobsen, The Treasures of Darkness, A History of Mesopotamian Religion, Amerika 1978, p. 128.
10 S.N. Kramer, a.g.e ., s. 123-124.
11 Ay. es ., s. 43-44.
12 A .g.e ., s. 179-180.
13 Murat Uraz, Türk Mitolojisi, İstanbul 1992, s. 288-289.
14 Ay. es ., s. 288-289.
15 Bu kuşa ait ayrıntılı bilgi için bkz .: Jussi Aro, Anzu and Sumurgh, Kramer Anniversary, Volume, Alter Orient und Altes Testament, Band 25 (1976), p. 25-28. Araplar bu kuşun Kaf dağında yaşadığına, tüyünü ele geçirenlerin ölümsüz olacağına inanıyorlar.
16 Murat Uraz, a.g.e ., s. 323.
“ Divanü Lûgat-it Türk, Tercümeei: Besim Atalay, cilt I, e. 248, 529, III, s. 178, 278, 367. ‘° S.N. Kramer, a.g.e ., s. 116.

İP Program Eleştirileri [1]

2007-02-01T07:15:00.000Z

Tunca Arslan

Tüzük ve Program önerisiyle ilgili görüşlerim

İşçi Partisi'nin, özetle "Bağımsızlık, Devrim, Sosyalizmi hedefleyen, Partinin eylem kılavuzunun Bilimsel Sosyalizm olduğuna vurgu yapan ve sınıfsız toplumu amaçlayan mevcut programının, Türkiye'deki bilimsel sosyalist, halkçı ve milliyetçi öncü güçleri birleştirebilecek kapasite ve güçte olduğu, CHP, DSP, MHP, TDKP vb çok farklı ideolojik-politik kökene sahip çok sayıda yurttaşımızın, son yıllarda partimize üye olmasıyla da kanıtlanmıştır. Son olarak birkaç ay önce, aralarında kamuoyunca yakından tanınan isimlerin de bulunduğu, geçmişleri, meslekleri, konumları itibariyle büyük farklılıklar arzeden, tam da "milletin geniş kesimlerini" temsil eden 253 yeni üye, mevcut program temelinde Partiye kayıt olmuştur.

Herhangi bir partiye üye olmanın ilk şartı, program ve tüzüğün kabul beyanıdır. Ardından parti disiplinine uymak, yani kabul edilen program ve tüzük doğrultusunda çalışmak, buna uygun bir yaşam tarzı sürmek gelir. Bütün bu yeni üyelerin, mevcut program-tüzüğü okumadan ya da kısmen kabul ederek, deyim yerindeyse "pazarlık yaparak", program ve tüzüğün ilk kongrede değişeceğine dair söz alarak vb İP üyesi oldukları düşünülemeyeceğine ve bu mümkün olamayacağına göre, halen geçerli olan temel parti belgelerinin, bugün dünyanın ve Türkiye'nin içinde bulunduğu şartlar açısından esas olarak "birleştirici olduğu", daha doğrusu milleti birleştirebilecek tek program olduğu açıktır. 253 yeni üyeyi kucaklayan bir program, 253.000 yeni üyeyi de kucaklayabilir, daha fazlasına da olanak sağlayabilir. Elbette ki dünya ve ülkemizin bugün karşı karşıya bulunduğu sorunlar açısından, programdaki "Ütopik sosyalizme, anarşizme, İkinci Enternasyonal re-vizyonizmine, Troçkizme karşı mücadele" vb vurgularda değişiklikler yapılabilir, hatta bu tür ifadeler tümüyle çıkarılabilir, bu farklı bir şeydir. Bilimsel sosyalist bir partinin programında Marks'ın, Lenin'in, Mao'nun adlarının olması da şart değildir, ama bütün bu değişiklik önerileri partinin nihai amaçlarını, yani ruhunu değiştirecek bazı ekleme-çıkarmalarla birlikte aralıyorsa, bu da çok farklı bir şeydir.

Holding medyasının "Kızıl Elma Koalisyonu" adını taktığı ittifak süreci, Kıbrıs ve Ermeni meseleleriyle ilgili olarak yürütülen çalışmalar, Lozan ve Berlin eylemleri, İşçi Partisi'nin mevcut programının öngördüğü doğrultuda gerçekleştirilen, doğru ve devrimci politikaların, doğru yerde mevzilenmenin sonuçlarıdır. Rauf Denktaş, Zekeriya Beyaz, Mehmet Gül gibi, geniş bir yelpaze oluşturan şahsiyetler, İşçi Partisi'ni bilerek ve tanıyarak, mevcut programından yeteri kadar haberdar olarak, bu eylemlerde parti ile yan yana durmuşlardır. Bu da göstermektedir ki bilimsel sosyalizme ve sınıfsız toplum amacına işaret eden bir program, parti dışındaki ulusalcı-vatansever güçlerle ittifak yapmaya engel değildir.

Genel Başkan çeşitli röportajlarında, "Milleti Mao bayrağı altında toplayamayız, birleştiremeyiz" diyor. Elbette ki çok doğru, ancak bu Aydınlık-İP geleneği açısından yeni bir gerçek, yeni bir keşif değil. 1978'den beri Aydınlıkçıyım, herhangi bir dönemde "Milleti Mao bayrağı altında birleştirelim!" diye bir iddiamız olduğunu hatırlamıyorum. Tam tersine Aydınlıkçılık başından beri ifadesini Türkiye'nin gerçeklerine ve halka bağlılıkta, bağımsızlık tutkusunda, bu topraklara ait bir devrim süreci ve Kemalist Devrim'i tamamlama çabasında bulmuştur. 1980 öncesindekiler dahil, hiçbir miting ve toplantımızda ne Türk bayrağı, ne Mustafa Kemal posteri eksik olmuştur. 1980 öncesinde "45 milyonu birleştirmek"ten söz ederken de sonrasında da halkı hep Cumhuriyet'in kazanımları ve Mustafa Kemal-Kuvayı Milliye'nin bayrağı altında birleştirmekten söz ettik, ama dostlarımız da düşmanlarımız da bizim ideolojik olarak Marksizm-Leninizm-Mao Zedung Düşüncesi'ni savunduğumuzu duymaktan bilmekten geri kalmadılar. Düzenin ve dışımızdaki solun bize "Maocu" etiketi yapıştırmasına güldük geçtik, devrimciliği mitinglerde Marks, Lenin, Mao posteri taşımak olarak algılamadık ve zaten yanılmıyorsam 1996'dan bu yana, genel kongreler hariç, hiçbir mitingimizde bu posterleri kullanmadık. Ancak partiyi dışa karşı temsil ederken de parti içi ilişkilerde de ölçütlerimiz hep Marksizm-Leninizm- Mao Zedung Düşüncesi, kısacası bilimsel sosyalizm tarafından belirlendi; gerek örgütsel gerek kişisel terbiyemiz bu doğrultuda şekillendi ve bunun da hiçbir zararını görmedik. Şimdi, "Allahın bildiğini kuldan saklamaya" mı çalışıyoruz, "Olmayacak duaya amin demeye" mi, yoksa millete "Aslını inkar eden haramzadedir” dedirtmeye mi çaba sarf ediyoruz, anlayabilmiş değilim.

Aydınlıkçılar genel olarak birbirlerine "yoldaş", "komünist" vb diye hitap etmez, kısaca "arkadaş" der, kendimizi tanımladığımız genel kavram da "bilimsel sosyalist"tir... "Bizim arkadaş" tanımı, Aydınlıkçı kültürün en güzel unsurlarından biridir. "Jakobenlik", "bolşeviklik", "Marksist-Leninistlik" vb ifadeler de bizler için öncelikle tarihsel önem taşırlar ve genel parti kültürümüzün esasını oluşturmayıp, kitaplarda, metinlerde, tartışmalarda işe yararlar. Durum böyleyken, bir süre önce "Bunlar ithal kavramlardır, kullanmayalım!"la başlayan süreç, "ulusalcı-yurtsever- vatansever-milliyetçi" kavramlarının da gelişigüzel, adeta rasgele kullanılmasına yol açmış, yeni tüzük-program önerisindeki sıralamayı bile etkilemiştir. İşçi Partisi'nin "Türk Devrimi'nin milliyetçi, halkçı ve bilimsel sosyalist birikimini kucaklaması...” ile "... bilimsel sosyalist, halkçı ve milliyetçi birikimini kucaklaması" arasında, kuşkusuz ki çok büyük fark vardır.

Genel Başkan'ın "Mustafa Kemal savaşırken Şefik Hüsnü İstanbul'da bildiri dağıtıyordu, hangisi daha solcu..." demesi, Şefik Hüs-nü'nün bir gecede bordadan atılmasından başka anlam taşımıyor. Şefik Hüsnü'yü anlamak ve sahiplenmek, bunca yıldır Aydınlıkçılığı diğer soldan ayıran en temel ölçütlerden biri olmuşken, bütün sözde sol, Kemalistlerle işbirliği yaptığı için Şefik Hüsnü'ye demediğini bırakmamışken, Şefik Hüsnü'yü savunmak bir "çizgi" haline gelmişken ve Aydınlık'ın kapağında halen "Kurucusu: Şefik Hüsnü” yazıyorken, şimdi dile getirilen bu tür reddiyeler, 40 yıllık, hatta 90 yıllık bir gelenekten "hızla" kopuş isteğinden başka bir anlam taşımıyor.

"Milli Hükümet Programı Önerisi"nin "Tarihsel Örgütlenme Mode-li" başlığı altında, Namık Kemal, Talat Paşa, Mustafa Kemal Atatürk'lerin ürettiği öncü parti modelinin benimsendiği, Yeni Osmanlılar, İttihat ve Terakki ile Müdafai Hukuk partilerinin temsil ettiği örgütlenme geleneğinin Türkiye'nin 19. ve 20. yüzyıldaki bütün ileri atılımlarının kaynağı olduğu belirtilmektedir. Burada, özellikle Talat Paşa ve İttihat ve Terakki'ye yer verme isteğinin nedeni çok açık ki, İttihatçıların vatan sevgisi, vatanın çıkarlarım kendilerinden üstün tutmaları, namuslu, dürüst insanlar ve (Almanlarla girdikleri talihsiz ilişki, hatta imparatorluğu kurtarmak için Alman emperyalizmine bel bağlamalarının ötesinde) İngiliz-Fransız emperyalizmine ve Anadolu'daki oyunlarına sonuna kadar karşı olmalarıdır. İşçi Partisi de zaten bugün bu nedenle, emperyalizmin maşası Ermeni tetikçiler tarafından katledilen İttihatçı liderleri, "düşmanın damarına basarak" anmakta, ses getiren eylemler düzenlemektedir. Ancak yine de parti programında İttihat ve Terakki ile Müdafai Hukuk'un, Talat Paşa ile Mustafa Kemal'in adlarının yan yana gelmesi, örneğin Menşevikler ile Bolşevikleri, Troçki ile Stalin'i, Mahir Cayan ile Doğu Perinçek'i yan yana getirmek gibi bir şeydir. İttihatçılar ile Mustafa Kemal'in örgütlenme anlayışı birbirlerine taban tabana zıttır ve Mustafa Kemal'in bir dönem İttihat ve Terakki üyesi olmasının dışında, İttihatçı liderlerle arasında karşılıklı bir nefret ilişkisinin olduğu bilinmektedir. Şefik Hüsnü, Mustafa Kemal savaşırken bildiri dağıtıyorduysa, bir numaralı İttihatçı Enver Paşa da Sarıkamış dağlarında macera peşinde koşturuyor ve 90 bin vatan evladını kurda kuşa yem ediyordu.

Aralık'ta düzenleneceği duyurulan kongreye, daha dört aya yakın süre varken, görüldüğü kadarıyla yeni tüzük-program önerisi, pratik olarak hayata geçirilmeye başlanmıştır. Adeta İşçi Partisi'nin şu anda iki tane tüzük-programı vardır. Yeni tüzük-program önerisinin broşür olarak bastırılması ve arkasına da "... bu doğrultuda İşçi Partisi'ne üye oluyorum" denilen bir fişin eklenmesi ve benzeri uygulamalar, mevcut tüzüğün ihlali niteliğindedir.

1980 öncesinde, SSCB işgali tehlikesi karşısında da tıpkı bugünküne benzer politikalar izlenmiş, bu dönem sonradan "TİKP Muhasebesi"nde, "sağa savrulma" ve "sınıf işbirliği" olarak nitelendirilerek özeleştirisi verilmişti. Şimdi çok daha ağır bir durumla karşı karşıyayız. İşçi Partisi'nin bugün izlediği politikaların esas olarak doğru ve devrimci olduğunu düşünüyorum, ancak girilmek üzere olunan ideolojik hattı çok yanlış, "sağa savrulmanın da ötesinde" buluyorum. Bu tür durumlarda tuttuğu fare kadar, kedinin rengi de çok önemlidir.

Birkaç yıl önce Aydınlık'ta "İlk Türkçüler Sosyalistti" başlıklı bir kapak dosyası hazırlamıştık. 80-90 yıl sonra da birilerinin çıkıp, "İlk Aydınlıkçılar Sosyalistti!" dememesi için, İşçi Partisi'nin sınıfsız toplumu hedefleyen, "Bağımsızlık, Devrim, Sosyalizm" amaçlı bilimsel sosyalist çizgisinin korunması gerektiğini savunuyorum.